Albiste eta informazio interesgarriak                        2024ko irailak 7

1.- Udako atsedenaldiaren ondoren, EHPM berriro martxan

Joan den astelehenean, Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimenduak (EHPM) elkarretaratzeak egin zituen 14 herritan, besteak beste, Iruñean eta Irunen. Gipuzkoako udalerrian partaidetza handia izan zen, astelehenero errepikatzen dena, baita uda guztietan ere. Datorren astelehenean, hilak 9, kontzentrazioak ekingo ditugu berriro Bilbon, Gasteizen eta Hego Euskal Herriko beste herri askotan. Eta hilaren 16an, astelehena, lau hiriburuetan eta Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako ia 75 herri guztietan, mobilizatu ohi garenetan, kalean izango gara berriro, animoz eta indarberrituta.

Asteartean, EHPMko Koordinakundeak bilera bat egin genuen, Hego Euskal Herriko lau probintzietako ordezkariekin. Bertan, pentsiodunen mugimenduaren egoeraz azterketa eta balantze positiboa egin zen, nahiz eta zailtasunak izan, eta datozen hilabeteetarako lan-plan bat ezarri zen.

Beste ekimen batzuen artean, gutxieneko pentsioen osagarria eskatzeko garrantzi sozial handiko ekimen bat onartu genuen, Legebiltzarrari eta Imanol Pradalesen gobernu berriari zuzendua. Nafarroan antzeko osagarria lortzea da helburua, baina herrialde honetako berezitasunen ondorioz, osagarri hori lortzeko borroka modu desberdinean egiten da.

Euskal Autonomia Erkidegoko (EAE) pentsio publikoen osagarriaren ekimen hau irailaren 26an argitaratzea aurreikusi da, azalpen xehatu batekin, Gasteizko Legebiltzarrean bertan emandako prentsaurreko batean, eta, horrekin batera, pentsiodunen elkarretaratze bat egingo da Legebiltzarreko ateen aurrean.

Aldez aurretik, irailaren 16an, astelehena, plaza guztietako elkarretaratzeetan, ekimen horren aurrerapen baten berri emango da, bere garrantzia azpimarratuz eta hilaren 26an ateen aurrean egingo den kontzentraziora bertaratuz legebiltzarrean aurkezteko asmoa agertuz. Mobilizazio horrekin batera beste batzuk ere izango dira datozen hilabeteetan.

Sei urte baino gehiago daramatzagu EAEko eta Nafarroako parlamentu eta gobernuei 1.080 euroko gutxieneko pentsioen osagarria eskatzen. Legebiltzarraren eta Gasteizko Gobernuaren gehiengoaren erantzuna, bereziki, eskaera hori onartzeari uko egitea izan da. Hori lortzeak, zalantzarik gabe, ahalegin handia eskatuko digu datorren ikasturtean Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimendu osoari.

Adinekoen Nazioarteko Egunaren ospakizuna

EHPMko koordinazioak epe laburrera hartu zuen beste ekimen bat Adinekoen Nazioarteko Eguna izan zen, irailaren 30ean. Euskal Herrian eta Estatuko beste erkidego eta herri batzuetan gauzatuko den ekimena da, EHPMk parte hartzen duen pentsiodunen hainbat plataforma eta mugimenduren Ekintza Batasunaren esparruan adostutakoa.

Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimenduak kartel bat eta manifestu bat egingo dugu, eta bertan nabarmenduko dugu adinekook ditugun premiazko beharrak eta erakundeek premia horiei modu integral eta egokian erantzuteko hartu behar dituzten neurrien eskakizuna. Izan ere, adinekoak gizarte honetako subjektu aktiboak dira, eta asko ematen diote gizarteari, eta gainerako pertsonen eskubide eta baldintza material berberak aitortuak izateko eta edukitzeko eskubidea dute, bereziki, adinagatik oso beharrezkoa den arreta eta zaintzaren gaia barne, noski.

Egun horretako ospakizunaren modalitatea oso anitza izango da. Herri batzuetan elkarretaratzea edo manifestazioa izango da. Beste batzuetan, beste ekimen ludiko edo parte-hartzaileren batekin batera. Eta herri batzuetan dagoeneko aurreratu dute, pentsiodunen beste kolektibo batzuekin batera, ospakizun-ekimenak prestatzen ari direla, hainbat ekitaldirekin, horietako batzuk alaiak eta dibertigarriak, bi egun edo gehiagora zabal daitezkeenak.

Aurreko urteetan bezala, EHPMak oso kontuan izango dugu egun horretan egoitzetan, etxez etxeko arretan eta zaintzako beste zerbitzu batzuetan adinekoak artatzeko arazoak. Horregatik, egun hori egoiliarren senideen elkarteekin batera prestatzen eta ospatzen saiatuko gara.

2.- Erretiratzeko adina urtebete atzeratzeak lehenago hiltzeko aukera handitzen du

Ekonomia Aplikatuko Ikerketen Fundazioak (Fedea) argitaratutako ikerketa baten arabera, lan-erretiro aurreratuaren aukera murrizteak edo ezabatzeak dakarren kostuari edo onura sozialari buruz, lan-bizitza urtebete atzeratzeak nabarmen handitzen du, 60 eta 69 urte bitartean, lehenago hiltzeko arriskua, batez ere fisikoki zorrotzagoak diren okupazioetan eta estres emozional eta mental handiagoaren mende daudenetan.

Ondorio hori hainbat unibertsitatetako ikertzaile-taldeek berretsi dute, eta nabarmendu dute ez dela hipotesi bat, baizik eta legez ezarritako adina baino lehen ezin izan dutelako erretiroa hartu hildako langileen kopurua handitu egin dela, batez ere lan nekagarriak jasan dituztenen artean.

Erretiro-adina 67 urtera arte pixkanaka luzatzeak eta erretiro aurreratuaren azken urteetako mugek eragin dute Espainiako Estatuan erretiroaren batez besteko adin efektiboa azkartasunez handitzea, 2019an 64,4 urte izatetik 2024an 65,2 urte izatera igaroz.

Enpresaburuak eta Estatuko Gobernua bera ere pozik daude horrekin, haientzat pentsioen kostu globala murriztea baita garrantzitsuena. Ez zaie axola langileek urte gehiagoko erretiroa eta pentsio duinak izatea. Ezta erretiroa hartu aurretik hiltzen badira ere, edo lan oso nekagarriak izan dituztelako edo estres emozional edo arazo metal handia dutelako, horrela gutxiago gastatzen baita. Ziur nago baten bati ez litzaiokeela axola izango hamarkada batzuk lehenago Gizarte Segurantzaren kutxak saldo oso positiboa zuela, hein handi batean 40 urte edo gehiago kotizatu ondoren langile asko erretiroa hartu eta gutxira hiltzen zirelako.

Erretiroa 65 urterekin berreskuratzeko eskakizunarekin batera, ezinbestekoa da orain arte ezarritakoak baino erretiro-neurri goiztiarragoak ezartzea, kontuan hartuta eskakizun fisikoaren maila, lanpostuetako ingurumen-baldintzak eta osasun-baldintzak, lanpostuetako egoera emozionala eta mentala, eta abar, pentsioetan inolako murrizketarik eragin gabe. Era berean, erretiro aurreratuko eta partzialeko mekanismoak sartzea, langileek beren lan-orduak beren lan-ibilbidearen azken fasean modulatu ahal izan ditzaten.

Ez dirudi enpresaburuen aldetik eta Espainiako Gobernuaren aldetik neurri horiek bultzatzeko interes handirik dagoenik, nahiz eta gizarte-elkarrizketaren esparruan horri buruz hitz egiten ari diren. Uste izatekoa da neurri partzial batzuk hartuko dituztela zerbait egiten dutela esateko. Langile mugimenduari eta bere sindikatuei dagokie mobilizatzea eta helburu horiek lortzeko presioa egitea. Ez dezatela zalantzarik izan, Euskal Herriko eta Estatuko beste herri eta erkidego batzuetako mugimendu pentsiodunaren laguntza izango dute.

3.- Alzheimerra: Nafarroan 5.000 paziente zaintzen dituzte beren etxeetan 

Alzheimerra (dementzien %65) 90 urtetik gorako emakumeen %44k pairatzen dute, eta gizonen %29k.

Recuérdame elkarteak joan den asteartean, hilak 3, antolatutako jardunaldi batzuetan, “Alzheimerraren ondorioz desagertuak” izenburuarekin, buruko gaixotasun larri honi buruzko datu oso interesgarriak eman ziren ezagutzera, gaixotasun horretan sakonduz eta bere kontura desagertzeak nola areagotzen diren aztertuz.

Alzheimerra kausa ezezaguneko sindromea da, garuneko goi-funtzioen narriadura iraunkor eta progresiboa duena, hala nola memoria, hizkuntza, orientazioa, kalkulua edo pertzepzio espaziala. Gaixotasun horrek gaixoaren autonomia galtzea eragiten du, eta dementzia-kasuen %60-70en eragilea da.

Gaur egun, Nafarroan 6.500 pertsonak dute nolabaiteko dementzia; horietatik 5.000 etxean daude eta 1.500 egoitzetan. Espainiako estatuan 800.000 pertsona inguruk dute Alzheimerra. INEren arabera, 2060rako kopurua 2 milioi gaixoraino igotzea espero da. Joaquin Roldan Padre Menni klinikako psikiatrak adierazi zuenez, emakumea izatea arrisku-faktorea da gaixotasun fisiko honetan. Izan ere, 90 urtetik gorako pertsonen artean, emakumeen %44,5ek pairatzen dute, eta gizonen %29,7k. Elkarteko lehendakaria. José Codinak nabarmendu zuen espainiar estatuan 70 urtetik gorako desagertuen erdiek Alzheimerra dutela, eta arazo hori gero eta zabalduago dagoela.

Desorientazio-gertakariak

Joaquin Roldan psikiatrak hiru sintoma nabarmendu zituen, pazienteak galtzera eramaten edo errazten dutenak. Lehena agnosia da, “familiako gauzak ezagutzeko ezintasuna sagar batekin edo senideen aurpegiekin bezalako eguneroko gauzekin gerta daiteke. Ez da ahazten lotura emozionala, baina ez da gai hurbileko aurpegi bat ezagutzeko”.

Nahi gabeko ihesak prebenitzeko, geolokalizazio-sistemetara jotzea proposatu zuen, familiakoei edo bizilagunei aldez aurretik informazioa ematea edo identifikatzeko zerbait jartzea, eta gaixoarekin lasai hitz egitearen garrantzia azpimarratu zuen, erantzun ditzaketenak baino galdera gehiago ez egitea, gertakariari berari garrantzia kentzea.

4.- Osasun Publikoaren Defentsarako Plataformek Osasunari buruzko Euskal Itunean parte hartzea eskatzen dute

Irailaren 3an Osasuneko sailburuari bidalitako gutun batean, OPA Herri Plataformak koordinakundeak, EAEko osasun publikoaren defentsarako hogei bat tokiko plataforma biltzen dituenak, Alberto Martinez Osasuneko sailburuari eskatu zion bilera bateratu bat lehenbailehen egiteko.

Azaldu dutenez, horren arrazoia Osakidetzari buruz dituen kezka eta erreklamazio nagusiak azaltzea da, baita helarazi dizkioten hainbat gairi emandako erantzuna bertatik bertara ezagutzea ere, agintaldi honetarako bere kabineteak osasun-politikaren arloan dituen asmoei dagokienez.

Era berean, aditzera eman dute Osasunari buruzko Euskal Ituna egiten aktiboki parte hartzeko interesa dutela, oraindik ez baikara gonbidatu. Eta gaineratu dutenez, EAEko (Euskal Autonomia Erkidegoa) osasun publikoaren defentsan gizarte-eragile nagusia garen heinean, uste dugu sistema horrek bizi duen egoera kritikoari erantzun nahi dion akordio batek ezinbestean eskatzen duela esparru horretan aktiboenak diren herritarren sektoreekin parte hartzea eta hitzartzea.

Amaitzeko, adierazi dute ulertezina, onartezina eta jarrera demokratiko eskasaren adierazle izango litzatekeela Itun hori egiteak baztertuko balu azken urteotan herritarrek osasun-arreta publiko, duin, unibertsal eta kalitatezkoaren alde behin eta berriz egindako erreklamazioaren buru izan diren herri-plataformen parte-hartzea, batez ere Lehen Mailako Arretan.

5.- Osasunaren aldeko Itunaren lehen bilera

Ostegunean egin zen Osasunaren aldeko Itunaren lehen bilera, eta bertan ez zen egon OPAren (Herri Plataformak) ordezkaritza bat, ezta ELA sindikatuarena ere, kasu honetan bere erabakiz. Dokumentu luze bat (264 o.) aurkeztu zen, Osakidetzaren egoerari buruzko diagnostiko batekin. Baina bilerak protokolo-izaera eta asmo onak izan zituen, eta zer konpromiso eta neurri hartzen diren ikusi beharko da.

Zalantzarik gabe, Osakidetzaren narriadurari eta egiturazko arazoei irtenbidea emateko denbora beharko da, baina Imanol Pradalesen Gobernuak Osakidetza osasun-zerbitzu publiko eta integral gisa bultzatzeko benetako jarrera politiko eraginkorrik izan gabe, pribatizazioak eta osasun pribatuari emandako laguntza alde batera utzita, ez da inolako konponbiderik egongo Osakidetzaren sakoneko arazoei aurre egiteko.

Bestalde, ez dago aitzakiarik neurri jakin batzuk ez hartzeko Osakidetzaren premiazko arazoen aurrean, hala nola medikuen eta osasun publikoko beste profesional batzuen falta larria estaltzeko, bereziki Lehen Mailako Arretan, eta premia bereziarekin osasun-larrialdietako zerbitzuei (anbulatorioak, anbulantzia medikalizatuak, etab.) dagozkien arazo eta gabezien aurrean, horien ondorio larri eta tragikoak areagotu egin baitira azken hilabeteetan.

Pradales lehendakariak dauden arazoak onartu besterik ez du egin, are gehiago gizartearen ezinegona eta kalean ematen ari diren protestak egiaztatzen ari denean. Baina Jaurlaritzaren lehen hilabeteek, zenbait aldaketa formalez eta zenbait zerbitzuren arduradunez harago, ez dute neurri eraginkorrik ekarri artatzen ari garen premia larriei irtenbidea emateko.