Eklipseak ez gaitzala eklipsatu
Abuztuaren 12an hiru probintzietako zerua minutu eta erdiz itzali zen. Ederra izan zen, eta doakoa. Baina badira laurogeita hamar segundo baino gehiago irauten duten eklipseak: urtez urte osasun publikoaren murrizketak, zaintzen narriadura eta iristen ez diren pentsioak ezkutatzen dituztenak. Telesaioak itzalpean utzi zuenaren errepasoa.
Abuztuaren 12an, arratsaldeko zortzi eta erdiak inguruan, hiru probintzietako zeruak mende bat baino gehiagoz egin gabea zuen zerbait egin zuen: itzali egin zen. Ilargia Eguzkiaren aurretik jarri zen, eguna gau bihurtu zen minutu eta erdi eskasez, izarrak agertu ziren haien tokia ez bazen ere, eta milaka lagunek gora begiratu zuten, homologatutako kartoizko betaurrekoekin. Hori gutxi balitz bezala, gau hartan perseidak ere erori ziren. Bi ilunabarren eguna deitu zioten, eta arrazoi osoz: ederra izan zen, bitxia, eta urteetan kontatuko diren une horietakoa.
Eta ondo egon zen. Eklipse oso bat ikustea pribilegioa da, eta uda honetan doan eta etxean tokatu zaigu. Arratsalde hartan zerura begiratu bazenuen, txosnaren batetik bestera, ondo egin zenuen: ez baitu egunero egiten unibertsoak bere trikimailurik dotoreena gure buru gainean.
Baina zientziak, bidenabar, metafora ederregia utzi zigun alferrik galtzeko. Eklipse bat, azken batean, argi-iturburuaren aurrean jartzen den gorputz opako bat da, azpian daudenen gainean bere itzala proiektatzen duena.
ETBko albistegia piztea besterik ez zegoen hori egiaztatzeko. Eklipsea atera zen. Jaiak atera ziren. Mendebaldera begira zeuden begiratokietan pozik zegoen jendearen ilarak, betaurrekoei buruzko erreportajeak, non hobeto ikus zitekeen erakusten zuten mapak… Dena oso argitsua. Atera ez zena, edo zeharka eta atzealdeko musikarekin atera zena, urtearen gainerakoan itzalpean geratzen dena da. Izan ere, bada aspaldidanik Eguzkia estaltzen ari den Ilargi bat, eta hori ez da eguraldiaren iragarpenetan agertzen.
Osakidetza
Zerura begira geunden bitartean, Osasun Sailak pazienteak pribatura bideratzen jarraitu zuen, tiradera bat hustuko balu bezala. Errezeta betikoa da: urteetan murrizketak egin, ordezkapenak ez bete, itxaron-zerrendak gainezka egin arte handitzen utzi, eta, orduan, kanporatzea edo pribatizatzea arrazoizko irtenbide bakarra balitz bezala aurkeztea. Sei hilabete baino gehiago kirurgia publikoaren zain dagoenak, zentro itundu batean ebakuntza egin dezala. Aurten, guztion diruaren 500 milioi euro inguru enpresa pribatuetara joango dira, eta, bitartean, hiru pertsonatik batek aseguru bat ere ordaintzen du bere kabuz, badaezpada. Publikoak konplexuena eta garestiena bere gain hartzen du; pribatuak errentagarriena hartzen du.
Zaintzak
Eta gero egoitzak daude, 2020tik erabat desagertu ez den itzal hori. Ez dago ezer asmatu beharrik: milaka lagunek esan dute dagoeneko. Babestuk, Gipuzkoako Senideak elkarteak eta Zaintza Arabak sustatutako Nola nahi duzu zaindu zaitzaten? inkestak 2.427 erantzun jaso zituen hiru probintzietan; ia hirutik bi sistema barrutik ezagutzen duten pertsonenak izan ziren. Emaitza ezin da ñabardurekin mozorrotu: %14k baino ez du egungo ereduan konfiantza; gainerako %85ak mesfidantza du, eta mesfidantza hori bera da familien, langileen eta zuzeneko loturarik ez duten herritarren artean. Ez da sektore baten kexa: aho bateko iritzia da.
Eta zein da ia inork defendatzen ez duen eredu hori? Egoitza-plazen %91 pribatuak diren eredua —%95 Bizkaian—, hilean batez beste 3.500 euro inguruko kostuarekin, prezio arauturik gabe, eta bizitza osoan pilatutako ondarea desagerrarazteko gai dena. Negozioa, berriro ere, dagokionari bideratua. Eta datu batek dena laburbiltzen du: gaur egun dauden baldintzetan egoitza batera joateari buruz galdetuta, hamabi pertsonatik batek baino ez luke lehen aukera gisa jarriko; baina egoitza horrek duintasuna, tratu egokia eta konpainia bermatuko balitu, onarpena hirukoiztu egingo litzateke.
Eta, 10etik 9,2ko puntuazioarekin, osasungintzan edo eskolan normaltzat jotzen dugun gauza bera eskatzen du: publikoa izatea, eskubide bat izatea eta ez negozio bat. Hori guztia, begien aurrean zahartzen ari den biztanleria batekin: lau pertsonatik batek 65 urte baino gehiago ditu dagoeneko, eta 2050ean hirutik bat baino gehiago izango dira. Aurrean dugun erronka handiena, alfonbra azpian hautsa ezkutatuko bagenu bezala kudeatzen ari garena.
Eta bitartean
Pentsiodunek eta langileek, arratsalde hartan eta beste guztietan, betiko arazo berberekin jarraitu zuten. Pentsioak gogoz kontra eguneratzen dira, eta duela ez hainbeste erosteko ahalmena murriztu ziguten, urteak behar izan genituen %0,25eko igoera hura digeritzeko. Eta, batez ere, itzali ezin den arrakala dago, Ilargia aurrean jarrita ere: emakumeek gizonek baino ia heren bat txikiagoa den erretiro-pentsioa jasotzen dute. Hamarkadetan zaintza-lanei eutsi zieten emakume berberek —seme-alabak hazi, zaindu, lagundu, kobratu edo kotizatu gabe—, azkenean, egindakoaren faktura jasotzen dute.
Arratsalde hartan, eklipse osoak minutu eta erdi iraun zuen, eta Eguzkia berriro atera zen Ilargiaren atzetik, beti ateratzen den bezala. Benetako eklipseek badute bertute hori: berez joaten dira, eta badakigu iluntasuna zein ordutan amaitzen den.
Beste eklipsea —murrizketak su artifizialekin estaltzen dituena eta negozioa betiko lagunengana bideratzen duena— ez da berez joaten. Eskuz kendu behar da. Eta ez da kartoizko betaurrekoekin zerura begiratuz kentzen, lurrera begiratuz baizik: itxaron-zerrendetara, egoitzetako korridoreetara, pentsioetara, eta dagoeneko jakin beharreko guztia esaten diguten inkestetara.
Beraz, bai: ondo dago gora begiratu eta naturak doan eskaintzen digunarekin hunkitzea; izan ere, garai hauetan, ia dena kobratzen denean, ez da gutxi. Baina Eguzkia bere tokira itzultzen denean eta ETBk beste gai batera jotzen duenean, behera begiratzea tokatzen da. Jaiak amaitzen dira, eklipsea amaitzen da, perseidak erori eta itzali egiten dira.
Helburuak, ordea, ez. Hor jarraitzen dute, argi betean, gu eklipsatzen utziko ez dugunaren zain.
Hiru probintzietan.