Euskal Osasun Sailak aldaketa bat behar du: OPAk bere ibilbide-orria aurkeztu du

Puntu eta jarrai

Medikuarengana joatea odisea bihurtzen denean

Pasatu zaizu medikuarengana joan behar duzula eta ez dagoela hitzordurik astebete barru arte? Edo premiazko zerbaitetarako larrialdietara joateko esaten dizute, hutsunerik ez dagoelako? Erantzuna baiezkoa bada, ez zaude bakarrik. Euskal osasungintzak gero eta jende gehiagok bere haragitan sentitzen duen krisia bizi du.

Osasun Publikoaren Defentsarako Herri Plataformek (OPA Herri Plataformak) hatza zaurian jartzen duen txosten bat aurkeztu berri dute: gure osasun-sistema gaixo dago eta premiazko sendabidea behar du.

Harrotasunetik kezkara: nola aldatu zen dena

Duela bost urte eskas, inkestetan ere osasuna ez zen agertzen euskal herritarren kezka nagusi gisa. Osakidetza harro egoteko arrazoia zen, jarraitu beharreko adibide bat. Baina gauza izugarri aldatu da:

• 2019: Osasunak ez zuen inor kezkatzen
• 2020: Pandemiak fokuan jarri zuen
• 2021: Osasun arretaren ondoeza hasi zen
• 2022: Bigarren arazorik garrantzitsuena zen
• 2024: Kezka nagusietako bat izaten jarraitzen du

Zer gertatu da urte hauetan? OPAren arabera, arazoa askoz lehenagotik dator eta izen-abizenak ditu: neoliberalismo sanitarioa.

Inork eskatu ez zuen eraldaketa

1990etik, Osakidetzak eraldaketa isila baina sakona jasan du. Erresuma Batua edo Estatu Batuak bezalako herrialdeen ereduari jarraituz, merkatuaren logika sartzen joan da osasun publikoan:

• Profesionalen arteko lehiakortasuna: enpresa pribatua balitz bezala
• Pizgarriak emaitzengatik: Kalitatea baino gehiago, zenbakiak bilatzen dira
• Pribatizazio progresiboa: Garbiketa, sukaldea, mantentze-lanak… dena kanpoan
• Bezeroa pazientearen ordez: Osasuna zerbitzu gisa, ez eskubide gisa.

Emaitza suntsitzailea da: hilkortasun saihesgarriagoa, sistema garestiagoa, desorekatuagoa eta, paradoxikoki, eraginkortasun gutxiagokoa.

Lehen mailako arreta: oso ahaztua

OPAren arabera, egungo krisiaren errudun argi bat lehen mailako arretaren uzte sistematikoa da. Osasun-zentroak ospitalera bideratzeko “iragazki” huts bihurtu dira, sistemaren bihotza izan beharko luketenean.

Zenbakiek beren kabuz hitz egiten dute: 

Zure familia-medikuarekin hitzordua lortzeko, bi egun baino gehiago behar dira kasu askotan. Eta ez da profesionalek arreta eman nahi ez dutelako, baliabide nahikorik ez dagoelako baizik.

“Ebidentzia argia da: lehen mailako arreta bidezkoagoa da, osasun handiagoa eta emaitza hobeak sortzen ditu, merkeagoa izateaz gain”, azpimarratzen du txostenak.

Proposamena: oinarrizkora itzultzea (baina ondo egina)

OPA ez da kritikan bakarrik geratzen. Bere proposamena anbizio handikoa da, baina argia: “osasun % 100 publikoa, lehen mailako arretan zentratua eta pertsonentzat pentsatua.”

Aldaketaren zutabeak:

• 1. Benetako irisgarritasuna: Medikuarengana joan zaitezke behar duzunean, ez hutsunea dagoenean.
• 2. Arreta integrala: gaixotasunak sendatzeaz gain, osasuna bere osotasunean zaintzea. Horren barruan sartzen dira elikaduratik lan-baldintzetaraino.
• 3. Jarraitutasuna: Zure medikuak zu ezagutzea eta zure osasunaren benetako jarraipena egin ahal izatea.
• 4. Unibertsaltasuna: Guztiontzako osasuna, salbuespenik eta oztopo burokratikorik gabe.
• 5. Ekitatea: Zure posta-kodea edo banku-kontua gorabehera, arreta-kalitate bera jasotzea.

Neurri zehatzak

OPAren proposamenak neurri oso espezifikoak biltzen ditu:

• Pribatizazioak guztiz itzultzea: Kudeaketa publikora itzultzea garbiketarako, sukalderako, mantentze-lanetarako…
• Aurrekontuaren igoera: BPGren % 5 osasun publikorako, % 25 lehen mailako arretara bideratua
• Behin-behinekotasuna murriztea: Lanpostu huts guztiak betetzeko lan eskaintza publikoa
• Benetako gardentasuna: itxaron-zerrendei eta atzerapenen arrazoiei buruzko datu publikoak
• Herritarren parte-hartzea: Eskualdeko Osasun Kontseiluak, erabakitzeko ahalmen erreala dutenak.

Kontsulta medikoaz haratago

Proposamen berritzaileenetako bat ikuspegi komunitarioa da. Osasuna ez da osasun-zentroan bakarrik jokatzen, baizik eta auzoan, lanean, etxean. Horregatik proposatzen dute:

• Arreta soziosanitario integratua: Gizarte eta osasun zerbitzuen arteko benetako koordinazioa
• Ikuspegi feminista: Gizonak eta emakumeak desberdin gaixotzen direla onartzea
• Hizkuntza eskubideak errespetatzea: Euskara zerbitzu hizkuntza gisa Osakidetzan
• Lan sanitarioaren duintasuna: Burnout eta lan-gainkargarekin amaitzea

Funtzionatzen duen eredua

Utopikoa al da planteamendu hori? OPAk ezetz argudiatu du. Danimarka edo Kanada bezalako herrialdeek frogatu dute posible dela sistema publiko eraginkorrak eta kalitatezkoak izatea. Gakoa borondate politikoa da, eta osasuna eskubide bat dela ulertzea, ez merkantzia bat.

Eredu solidario bat, baliabideak birbanatzen dituena herritar guztiek asistentzia-kalitate bera jaso dezaten, laburbiltzen du dokumentuak.

Aukeratzeko unea

EEPren proposamena une erabakigarrian iritsi da. Euskal osasuna bidegurutze batean dago: pribatizazio progresiboaren bidetik jarraitzea edo eredu publiko indartsu baten alde egitea.

Herritar garen aldetik, ahotsa dugu eztabaida honetan. Izan ere, azken finean, oso gauza sinpleaz ari gara: ordaindu dezakeena sendatuko duen osasunaz ala herritar guztiak zainduko dituen osasunaz?

Erantzuna begi-bistakoa dela dirudi, baina ezartzeko ausardia politikoa eta babes soziala beharko dira. OPAren txostena abiapuntu egokia da Euskadik izan behar duen eztabaidarako.

“Osasun Publiko eta Kalitatezkoarentzat” proposamen osoa 2025eko ekainetik dago eskuragarri, eta parte hartzen duten herri-plataformetan kontsulta daiteke.