Komeni den memoria eta kostatzen zaigun ahanztura
Puntu eta jarrai
«23F-aren zuriketa, Juan Carlos I.aren inpunitatea eta Euskal Herriko pentsioen isilpeko espoliazioak uste baino lotura handiagoa dute elkarren artean.»
2026ko otsailaren 25ean, Espainiako Estatuko Gobernuak 23Fari buruzko dokumentuak desklasifikatu zituen. Berrogeita bost urte geroago. 150 agiri baino gehiago, hedabide guztietako titularrak, buruzagi politikoen adierazpenak, eta azalak honela zioten: “erregeak geldiarazi zuen kolpea”. Ikuskizunak egun batzuk iraun zuen. Eskuinekoek emeritua Espainiako Estatura itzul zedin eskatu zuten. Ezker instituzionalak gardentasuna ospatu zuen. Historialariek, diskrezio handiagoz, ohartarazi zuten dokumenturik garrantzitsuenak falta zirela: gau hartan Kongresutik Zarzuelara egindako deiak, CESIDen aurretiazko txostenak. Horiek ez ziren agertu.
Inork ez zuen ozen galdetu zergatik orain. Inork ez zuen nabarmendu emerituak Frantzian argitaratu berri dituela “Reconciliazio izeneko memoriak, non bere eskandaluak “maila pertsonaleko akats” gisa definitzen dituen eta ez dela ezertaz damutzen dioen. Inork ez zuen azpimarratu hilabeteak daramatzala Espainiako Estatura itzuli nahi duela esaten. Eta zerbaitek, edo norbaitek, lurra prestatu behar duela.
23Faren desklasifikazioa ez zen memoria historikoaren ekintza bat izan. Irudi-operazio bat izan zen. Dotorea, ondo gauzatua, Ministro Kontseiluaren zigilu ofizialarekin.
Berari buruz badakiguna
Badakigu Juan Carlos I.ak 65 milioi euro jaso zituela 2008an Saudi Arabiako erregearengandik, Panamako fundazio batean gordeta, Genevako kontuekin. Badakigu Ogasunari 85 milioi euro baino gehiago ezkutatu zizkiola paradisu fiskaletan. Badakigu diru horren zati bat maletinetan iritsi zela. Badakigu Auzitegi Goreneko Fiskaltzak haren aurkako hiru auzi artxibatu zituela: delitu batzuk preskribatuta zeuden, beste batzuk Estatu burua zenean ukiezina zelako gertatu ziren, eta azkenak bost milioi pasatxo ordainduta “erregularizatu” zituen, lagunek mailegatutako diruarekin.
Bost milioi itzulita, laurogeita bost metatu ondoren. Prozesu penalik gabe. Epaiketarik gabe. Barkamen publikorik gabe. Memoriak Parisen argitaratuta eta estropadak Sanxenxon.
Bitartean, Euskal Herrian, sakabanaketa politikak hamarkadetan itxi ez den zauria utzi du, lekualdatze batek sendatzen ez duena. Hamasei pertsona hil dira errepidean, ehunka kilometro eginez senideak bisitatzeko, Kanarietako, Ceutako edo Estatuko muturretako kartzeletara bidaliak ,ez espetxe-premiagatik, baizik eta zigor politiko gisa. Gaur egun lekualdatzeak egin dira. Baina salbuespeneko legediak bere horretan dirau: lege arruntaren arabera aske egongo liratekeen pertsonak oraindik barruan daude. Tresna aldatu da. Logika ez. Konponketarik gabe. Aitortza ofizialik gabe. Parisen argitaratutako memoririk gabe.
Kontrasteak ez du azalpenik behar. Bere kabuz eusten da.
Nork eraikitzen duen memoria
Lasaitasunez izendatu beharreko zerbait dago. Gaur 23Faren desklasifikazioa gardentasun demokratikoaren keinu gisa aurkezten duten alderdiak berak dira Euskal Herriaren aurkako gerra zikina antolatzen zen bitartean Espainiako Estatua gobernatu zutenak. Diru publikoarekin hil, bahitu eta torturatu zuten taldeak finantzatu zituzten berak. Haien kudeaketapean sakabanatu ziren euskal preso eta presoak Kanarietako, Ceutako eta Estatuko muturretako kartzeletara, senideek aurrezkiak autobusetan gastatu zitzaten, batzuetan helmugara iristen ez ziren bidaietan.
Gertaera horietako bat ere ez zen epaitu erresistentzian aritu zirenak jazartu ziren indar berarekin. Erantzule horietako inor ez zen ukiezintasunaren edo preskripzioaren atzean ezkutatu: besterik gabe, ez ziren indar berarekin ikertu. Estatu honetan memoria komeni denean desklasifikatzen da. Eta deserosoa denean artxibatzen.
Atzerakada demokratiko bat ez da beti tricornio eta pistolarekin iristen. Batzuetan kontakizun moduan iristen da. Hautatutako paper moduan. Istorioaren erdia kontatzen duten azalen bidez, eta horri gardentasuna deituz.
Hara begira gauden bitartean egiten digutena
23Fari buruz hitz egiten den bitartean, Euskal Herrian gauza zehatzak gertatzen dira. EAEan, Osakidetzaren 2026ko aurrekontua aurreko urteko gastu estimatua baino 46 milioi txikiagoa da. Itxaron-zerrendak ez dira laburtzen. Larrialdiak kolapsatuta jarraitzen dute. Lehen mailako arreta zatitzen ari da. Eta fanfarrekin aurkeztutako Osasun Itunak 6 milioi euroko aurrekontua besterik ez du neurri zehatzetarako.
Nafarroan, Osasunbideak Europar Batasuneko batez bestekoa baino 590 milioi gutxiago inbertitzen ditu urtean. Mediku-langileen ratioa ELGAren batez bestekoa baino heren bat txikiagoa da. Erizaintzakoa, erdia. Azken bost urteetan, Nafarroan 20.000 pertsona gehiagok aseguru pribatu bat kontratatu behar izan dute: ez hautuagatik, baizik eta publikoa ez delako iristen.
Bi gobernu, bi osasun-sistema ”Osakidetza eta Osasunbidea “, norabide bera. Eta bietan logika bera: publikoa moztu, nahikoa ez dirudien arte; ahal duenak pribatura jo dezan; komuna beste aukerarik ez duenentzat gera dadin. Horrela pribatizatzen da pribatizatu gabe. Pixkanaka, isilean, degradatuz.
Gutxieneko pentsioak Lanbidearteko Gutxieneko Soldataren azpitik jarraitzen dute. Zaintza-sistema emakumeen bizkar gainean dago: lanaldia murrizten duten alabak, sektoreko soldatarik baxuenak dituzten zaintzaile profesionalak, plaza publikoak desagertzen diren bitartean enpresa-talde handiei kanporatzen zaizkien egoitzak. Mendekotasunaren Legeak bi hamarkada daramatza oraindik iritsi ez dena agintzen.
Euskal Herrian ez dugu gure pentsio-sistema propioa. Ez dugu osasun-esparrua erabat kontrolatzen. Ez dugu gurearen gastu-muga erabakitzen. Lau lurralde gara, bi erkidego, bi gobernu, herritar bakarra. Eta zatiketa hori ez da neutroa: herri honetako adinekoen bizitzan ondorio errealak ditu.
Geratzen den galdera
Zenbat balio du Euskal Herrian berrogei urtez lan egin duen emakume baten gutxieneko pentsioak? Zenbat balio du Osasunbidean edo Osakidetzan sei hilabeteko itxaronaldiak? Zenbat balio du ama batek 800 kilometrora dagoen kartzela batera egindako bidaiak?
Eta zenbat balio du, antza, paradisu fiskaletan 85 milioi metatu zituenaren irudiak? Nahikoa, paperak desklasifikatzeko, azalak muntatzeko, eta etxera itzul dadin eskatzeko.
Arabako, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Nafarroako jubilatu eta pentsiodunok ez dugu protagonismorik eskatzen. Ez diezagutela bestaldera begira lapurtu eskatzen dugu. Memoria kontuak inoiz eman ez dituztenen mesedetan soilik izan ez dadila eskatzen dugu. Agindu zena, kotizatu zena, duintasunak eskatzen duena eskatzen dugu.
Badira garrantzitsuena ez ikusteko diseinatutako ikuskizunak.
Hau horietako bat da.