Puntu eta jarrai

Krisiak ez dira nahikoa ereduak aldatzeko; antolakuntza eta eraikuntza kolektiboa dira eskubideak bermatzeko giltzak.

Hitzaurrea
2008ko krisiak agerian utzi zuen eredu ekonomiko baten hauskortasuna, baina baita haren egokitzeko gaitasuna ere. Euskal Herrian, pentsiodunen mobilizazio iraunkorrak erakutsi du antolakuntza kolektiboak erabaki politikoak alda ditzakeela. Publikoa ez da berez bermatzen: defendatu eta eraiki egin behar da. Erronka nagusia da merkantilizazioari aurre egitea eta eskubide sozialak erdigunean jarriko dituen alternatiba sendoak diseinatzea. Etorkizuna ez da inertzian etorriko, baizik eta antolakuntzan eta proposamenean eraikiko da.

Krisia, boterea eta publikoa Euskal Herrian: 2008tik gainditu gabeko ikasgaiak

2008an finantza-erakunde handi baten porrota ez zen burtsako gertaera bat bakarrik izan; espekulazioa eguneroko bizitzaren erdigunean jarri zuen eredu ekonomiko baten ageriko froga izan zen. Horren ondorioak merkatuetatik haratago hedatu ziren: enplegua, soldatak, pentsioak, osasun publikoa eta zaintzak kaltetu ziren, eta susperraldiak urteak behar izan zituen finkatzeko.

Oraintsuko historiak erakusten du krisiek, berez, oso gutxitan eraldatzen dutela oinarrizko egitura. Eredu ekonomiko nagusia egokitu egiten da, hazkunde-logika konstanteari eusten dio eta interes pribatuak finantzatzen ditu, publikoaren gainetik ere.

Sistemaren erresilientzia eta mugak

Sistema ekonomikoak egokitzeko gaitasun handia du, baina ez da zaurgaitza. Herritarrak antolatzen diren lekuetan, iraunkortasunak unean uneko sumindura ordezkatzen duenean, benetako aldaketak gertatzen dira.

Euskal Herrian, pentsioen balioa bizitza-kostuaren arabera handitzearen berreskurapena ez zen opari instituzional bat izan: pentsiodunen mobilizazio iraunkorraren emaitza izan zen, eta aldarrikapenari eutsi zioten astez aste. Esperientzia horrek erakusten du eskubide sozialak babestu daitezkeela gizartea antolatuta eta irmoki jarduten denean.

Publikoa eta haren merkantilizazioa

Eredu ekonomiko garaikideak merkatu-logika tradizionalki eskubidetzat hartzen diren eremuetara zabaldu du: osasun publikoa, zaintzak, pentsioak eta hezkuntza. Joera horrek zerbitzu publikoak eraginkortasunaren eta errentagarritasunaren aldagai bihurtzen ditu, eta pertsonak beren funtzio produktibo eta kontsumitzailera murrizten ditu.

Publikoa defendatzea ez da ekintza sinbolikoa: eraikuntza historikoa da. Titulartasun publikoa mantentzeak ez du unibertsaltasuna eta kalitatea bermatzen; parte-hartzea, estrategia eta etengabeko zaintza behar dira.

Eraikuntzaren defizita

Eredua kritikatzea beharrezkoa da, baina ez da nahikoa. Alternatiba integralak lantzea —eredu ekonomiko jasangarri, bidezko eta sozialki arduratsua— askoz konplexuagoa da. Ekoizpena, fiskalitatea, trantsizio ekologikoa eta eskubide sozialen blindajea uztartuko dituzten proposamenak formulatzeko, irudimen instituzionala, koordinazioa eta denbora behar dira.

Erronka bikoitza da: publikoaren merkantilizazioari aurre egitea eta merkatu-logika erreproduzituko ez duten proposamen bideragarriak diseinatzea. Kanpoko erantzukizunak adieraztea beharrezkoa izan daiteke; alternatiba sendoak eraikitzea, berriz, ezinbestekoa da.

Ikasi gabeko bost ikasgai

1. Historiatik ikastea: sistemaren hauskortasun- eta egokitzapen-ereduak aitortzea.
2. Mobilizazio eraginkorra: pentsiodunen esperientziak erakusten du gizarte-presio antolatuak itxuraz aldaezinak diren erabakiak alda ditzakeela.
3. Lurralde- eta komunitate-sustraia: kooperatiba-kultura eta Euskal Herriko parte-hartze tradizioa tresna dira tokiko eskubide eta proposamenei eusteko.
4. Autokritika eraikitzailea: kritikatzea ez da nahikoa; alternatiba argiak eta iraunkorrak formulatu behar dira.
5. Merkantilizazioa aitortzea: publikoa eta pertsonen bizitza ez dira doikuntza-aldagai izan behar; eskubideak defendatzeak etengabeko ekintza kolektiboa eskatzen du.

Aurrera begira: kolektibotik eraikitzen

2008ko eta 2020ko krisiek ekonomiaren hauskortasuna eta sistemaren erresistentzia erakutsi zuten. Irekita dagoen galdera ez da ea beste astinaldi batzuei aurre egiteko gai izango den, baizik eta pentsioak, osasun publikoa eta zaintzak kostu mugatu beharrekoak izan beharrean bermatu beharreko eskubide bihurtuko dituen horizonte batera bideratzeko gai izango den.

Esperientziak erakusten du eraldaketa ez dela sumindura isolatutik sortzen: kritika proposamen bihurtzen denean sortzen da, mobilizazioa eraikuntza bihurtzen denean, eta gizartea bere kabuz erabakitzeko antolatzen denean.

Erronka historikoa eta kolektiboa da: merkantilizazioaren aurrean publikoa defendatu eta berritzea, eta pertsonen duintasuna erdigunean jarriko duen eredua eraikitzea. Hori da oraindik bete gabe dagoen zeregina.