LEMOIZKO ZENTRAL NUKLEARRAREN BILAKAERA

1

Lemoizko Zentral Nuklearraren historia

1.1. Proiektuaren hasiera

Proiektuaren hasiera

1970 · 1971

1970 eta 1971 artean Lemoizko zentral nuklearra eraikitzeko plangintza eta azterketak egin ziren. Zentrala Basordasko badian kokatuko zen, Bizkaiko Lemoiz udalerrian. Baimenak eta plangintza urte horietan onartu ziren, eta obrak 1972an hasi ziren. Hala ere, zentrala ez zen inoiz martxan jarri.

Iberduero enpresa elektrikoak eraiki zuen, EAJren babesarekin, «Euskal Kostalde Nuklearra» sortzeko estrategiaren barruan. Asmoa Euskal Autonomia Erkidegoan hainbat zentral eraikitzea zen: bi Lemoizen, bat Deban eta beste bat Ispasterren (Gipuzkoa), eta laugarren bat Tuteran (Nafarroa).

Zentral bakoitzak 1.000 megawatteko (MW) unitateak izango zituen aurreikusita. Ispasterko zentralak sei unitate izatera iritsiko zen. Guztira, planak 12.000 MW/h-ko ekoizpen gehigarria ekarriko zuen, eta energia Frantziara esportatzeko aukera ere aurreikusten zen Hernaniko interkonexioaren bidez.

EAJk euskal energia-independentzia defendatzen zuen, baina ez zuen behar bezala kontuan hartzen uranio aberastuaren hondakinen kudeaketa. Material hori bere bizi-zikloa amaitu ondoren —hiru eta sei urte artekoa— biltegiratu egin behar da ehunka milioi urtez.

1.2. Proiektuaren bilakaera

Proiektuaren bilakaera

1972

Obrak Basordasko badian hasi ziren, ingurunea betiko eraldatuz. Eraikuntza beharrezko baimen guztiak eskuratu gabe abiatu zen.

Iberduerok presio handia egin zien eragindako udalei eta auzokideei, eta ekintza legalekin mehatxatu zituen ezarritako baldintzak onartzen ez bazituzten. Enpresak eragin handia zuen EAJren kontrolpeko Bizkaiko Aldundian.

Itsasoari lurra irabazteko dike bat eraiki zen eta gutxi gorabehera 200.000 metro kubiko hormigoi eta 1.000 tona burdin erabili ziren. Horren ondorioz, Basordasko badia betiko desagertu zen.

Hasieran bertako bizilagunek ez zekiten obren benetako helburua. Geroago beren baserriak eta lurrak uztera behartu zituzten, enpresak ezarritako prezioetan saltzera edo desjabetzearen bidez.

Guztira 180 hektarea hartu ziren proiekturako:

A. Hiri-eremu industriala (35 ha), BI-3152 errepidearen barruan:
  A.1. Basordasko plataforma (7 ha): itsasoari irabazitako eremua, zentraleko eraikin nagusiekin.
  A.2. Barne-segurtasuneko eremua (28 ha): sarbide-bideak, tailerrak, bulegoak eta 1.600 metroko segurtasun-korridorea hesi bikoitzarekin.

B. Urbanizaezina zen babes-eremua (145 ha): segurtasun eta logistika arrazoiengatik desjabetutako inguruko lurrak, baso-eremuak, nekazaritza-lurrak eta bi baserri tradizional barne.

Lemoiz Bilbotik 30 kilometrora dago errepidez eta 15 kilometrora lerro zuzenean, arriskuak nabarmen areagotuz.

Obrek aurrera egin ahala eta kostalde osoa nuklearizatzeko proiektu berriak ezagutu ahala, herritarren aurkakotasuna gero eta handiagoa izan zen, talde ekologistek eta inguruko udalek babestua.

1975 · 1976

Mugimendu antinuklearrak Debako eta Ispasterko proiektuak geldiaraztea lortu zuen. Lemoizkoa Hego Euskal Herrian eraikitzen ari zen zentral nuklear bakarra bihurtu zen.

«Euskal Kostalde Ez Nuklearraren Aldeko Defentsa Batzordea» sortu zen eta 140.000 sinadura baino gehiago bildu zituen. Nuklearrik ez, eskerrik asko leloa Euskal Herri osoan zabaldu zen.

Aurkakotasuna zabalekoa zen: Imanol Uribe zinemazuzendariak dokumentala egin zuen eta Eduardo Chillida eskultoreak ikurra diseinatu zuen. Zentralaren alde zeuden agintari frankistak, AP, UCD eta EAJ. Xabier Arzalluzek adierazi zuen zentralik gabe Euskadi «kandelen argipean biziko zela». Aurkakotasun sendoena ezker abertzaleak erakutsi zuen: Euskadiko Ezkerrak eta Herri Batasunak.

1976ko abuztuaren 29an Plentzia eta Gorliz arteko martxak 50.000 lagun bildu zituen.

1977

Uztailaren 14an Bilbok 200.000 pertsonako manifestazioa hartu zuen zentralaren aurka, ordura arte munduan egindako antinuklearrik jendetsuena. Abuztuan Bizkaiko Aldundiak Iberdueroren alde epaitu zuen, herritarren eskaerei entzungor eginez.

1978

Martxoaren 17an ETAk lehergailu bat jarri zuen zentraleko erreaktoreetako batean. Leherketak bi langile hil zituen —Andrés Guerra eta Alberto Negro— eta kalte material handiak sortu zituen.

1979

Ekainaren 3an Guardia Zibilak Gladys del Estal donostiarra tiroz hil zuen Tuteran energia nuklearraren aurkako elkarretaratze batean.

Martxoaren 28an Three Mile Islandeko (Harrisburg, Pennsylvania) istripuak mundu osoko alarma piztu zuen. Ekainaren 13an ETAk bigarren lehergailua jarri zuen turbinen eremuan, Ángel Baños langilea hildako.

1981

ETAk José María Ryan zentraleko arduraduna bahitu zuen urtarrilean. Zazpi eguneko ultimatuma eman zion Gobernuari: obrak geldiarazi eta eraisketa hasi ez bazuen, Ryan hil egingo zuten. Teknikariek lana eten zuten beren lagunaren bizia salbatzeko. Erantzunik gabe, Ryan erail zuten.

Espainiako Gobernuak energia-eskumenak Eusko Jaurlaritzari eskualdatu zizkion. Urte amaieran EAJren, UCDren eta APren babesarekin sozietate misto bat sortu zen obrak berriro abiarazteko.

1982

Ángel Pascual Ryanen oinordekoa bihurtu zen. Maiatzaren 5ean ETAk hil egin zuen semea eskolara eramaten ari zela. Teknikariek lanera itzultzea ukatu zuten. Maiatzaren 13an Iberduerok kontratu guztiak bertan behera utzi zituen. Lanak behin betiko eten ziren.

1.3. Amaierako egoera

Amaierako egoera

1984

Ofizialki, eraikuntza Felipe Gonzálezen gobernuak ezarritako moratoria nuklearrarengatik eten zen, instalazio mota horien segurtasun-arriskuetan eta hondakin erradioaktiboen kudeaketarako irtenbiderik ez egotean oinarrituta.

1986

Apirilaren 26an Txernobilgo istripuak —segurtasun-proba huts batek, diseinu-akatsek eta giza erroreek eraginda— erreaktorearen eraikina suntsitu eta material erradioaktiboa atmosferara askatu zuen. 30 kilometroko bazterketa-eremuak 350.000 pertsona ukitu zituen.

2002

Iberdueroren oinordeko Iberdrolak ekipamendua saldu eta zentrala desmuntatu zuen. Eraikin huts handiak baino ez ziren geratu. 2017an enpresa batek arrain-haztegi bihurtzeko interesa azaldu zuen, baina ekimena ez zen gauzatu.

2011

Martxoaren 11n lurrikarak eta tsunamiak Fukushimako zentral japoniarreko sistemak hondatu zituzten, hiru erreaktoretan fusio partzialak eraginez. Bazterketa-eremuak 80.000 pertsonari eragin zien. Urte berean Espainiako Gobernuak konpentsazioak onartu zituen elektrikentzat; herritarrek ordaindu zuten fakturan 2015era arte.

2019

Espainiako Gobernuak instalazioen jabetza Eusko Jaurlaritzari eskualdatu zion.

1.4. Kostua eta finantzaketa

Kostua eta finantzaketa

Lemoizen egindako inbertsioa 2.103 milioi euro ingurukoa izan zela kalkulatu zen (350.000 milioi pezeta). 1994ko Sistema Elektrikoaren Antolamendu Legearen bidez Estatuak Iberdrolarentzako kalte-ordaina 2.273 milioi eurotan finkatu zuen. Estatuko proiektu nuklear guztien kostua 5.700 milioi eurotik gorakoa izan zen. Zor hori guztia kontsumitzaileek ordaindu zuten argindarraren fakturako gainkargaren bidez, 2015eko urrian amaitu zelarik.

2026

Apirilean Eusko Jaurlaritzak eta Atitlan inbertsio-talde valentziarrak 170 milioi euroko inbertsioa iragarri zuten zentral nuklearraren hondarrak mihi-arraina hazteko arrain-haztegi bihurtzeko, 2030ean martxan jartzea aurreikusita.

2

Egungo egoera

2.1. Ingurua lehengoratzeko herri-proiektuak

2002az geroztik Basordasko badian zentralaren eraikin hutsak eta gaur egun funtzioa galdu duen goi-tentsioko linea elektriko bat baino ez dira geratzen. Aurkeztutako proiektu guztiek antzinako Basordasko badiaren eremua hartzen dute soilik (35 ha inguru). Oraindik erabaki gabe dago zer egin 1972an desjabetutako gainerako 145 hektareekin, gaur egun jarduera industrialetarako beharrezkoak ez direnak. Desjabetzea justifikatu zuen arrazoia desagertu denez, zentzuzkoa litzateke lurrak jatorrizko jabeen ondorengoei edo udalerriei itzultzea dagokion konpentsazioarekin.

2.1.1. Kaltetutako bizilagunen proiektua

Valentín Elortegi, desjabetutako lurren jabe ohien semea, eremua ondare kultural gisa berreskuratzearen aldekoa da. Urteak daramatza proiektu batean lanean eta irailero erromeria bat antolatzen du desagertutako Basordasko badian garai batean egiten zen bizimodua gogora ekartzeko.

2.1.2. Proiektu arkitektonikoa

Carmen Abad arkitektoak urteak daramatza defendatzen beharrezkoa dela «herriari kendu zitzaion espazio bat itzultzea». Bere proposamenak zentraleko erreaktoreen eraikinak memoria historiko gisa mantentzea eta badiaren gainerako zatia behatoki eta erabilera publikoko guneekin lehengoratzea aurreikusten du.

3

Prozesuaren azken azterketa

Zentrala gelditu zen ETAren ekintzen eragin zuzena Iberdueroko zuzendaritzakoak zirenean. Biktimak langileak izan zirenean presioak ez zuen proiektua etetea lortu. Three Mile Island, Txernobyl eta Fukushimako istripuek zentral nuklearren segurtasunari buruzko baieztapenak zalantzan jarri zituzten. Jatorrizko ingurunea ez da inoiz lehengoratu. Herritarrek Iberdrolarentzako kalte-ordaina eta Estatuko proiektu guztien kostua ordaindu zuten fakturan ia hogei urtez. Inoiz ez zen aztertu desjabetutako 145 hektareak itzultzeko aukera. Ez ziren herri-proposamenak kontuan hartu eta ez zen kontsulta publikorik egin lurraldean eragin zuzena zuten erabakiei buruz.

4

Eusko Jaurlaritzak kudeatutako beste proiektu eta instalazio batzuk

4.1. Zaldibarko zabortegia

Zabortegiaren egoerak kezka sortzen jarraitzen du hainbat alerta berrirekin. 2020ko otsailaren 6ko luiziaren jatorrian Eusko Jaurlaritzak betearazi behar zituen kontrol-neurrien gabeziak egon ziren. Alberto Sololuze hil zen eta Joaquín Beltrán desagertu zen hondakin-masaren azpian.

4.2. Guggenheim Urdaibain

Urdaibain Guggenheim museoaren egoitza berri bat eraikitzeko proposamenak aurkakotasun handia sortu zuen. Marisman izan zezakeen eraginari buruzko azterlanek proiektua zalantzan jarri zuten. Bilbon dagoeneko Guggenheim existitzen denean proposamena justifikatzea zaila zen.

4.3. Petronor

2026ko otsailaren 27an Petronorrek bentzeno-isuri bat izan zuen atmosferara, metro kubikoko 20 eta 200 mikrogramo arteko kontzentrazioekin —esposizio publikorako gomendatutako 2 mikrogramoko muga nabarmen gaindituz—. Krisiaren kudeaketa eta komunikazio instituzionala herritarrek, sindikatuek eta udalek kritikatu zituzten. Iragarritako neurri zuzentzaileak eta airearen kalitate-estazioen inguruko zalantzak oraindik argitu gabe daude.

4.4. Beste jarduera batzuk

EAJk ez ditu kontuan hartu babes handia jaso duten herri-ekimenak: Lemoizko obrak geldiarazteko eskaria (140.000 sinadura, 200.000 laguneko manifestazioa); Pentsiodunen Mugimenduaren HEL (145.142 sinadura); sindikatuen gutxieneko soldatarako HEL (138.495 sinadura). Aldiz, Lemoizko arrain-haztegi proiektua aurrera eramatea onartu da; Greenpeacek behin betiko eteteko eskatu du.

2026ko ekainaren 18an Eusko Jaurlaritzak Jarduera Ekonomiko Jasangarria Sinplifikatzeko eta Bizkortzeko Premiazko Neurrien Legea aurkeztu zuen, interes publiko handiko proiektuentzako —sare elektrikoak, parke eolikoak, eguzki-parkeak eta zabortegiak— «erregulazio-autobide» bat sortuko lukeena. Lege-proiektuak Urdaibaiko erreserbaren inguruko neurriak ere jasotzen ditu, azken berrogei urteetan arazoaren aurrean Eusko Jaurlaritzak zer egin duen azaldu gabe.