Osakidetza: Inoiz esan ez zigutena

Konkistatutako sistema bat, kudeaketa opakoa

1984tik, hiru probintzietako exekutiboak autonomia osoz kudeatzen du Osakidetza. Erabakitzen du zenbat mediku kontratatzen diren, zenbat diru inbertitzen den ospitale eta osasun-zentroetan, zer zerbitzu ematen diren zuzenean eta zein azpikontratatzen diren. Madrilek ez du erabaki horietan esku hartzen. Ez du inoiz hartu.

Baina ez dakiguna da nor izan den erabaki horiek hartu dituena, zer irizpideren arabera, eta noren mesedetan.

Gobernu-itunak ez direlako inoiz argi azaldu. Bozkatu egiten genuen, eta betiko alderdiek elkarrekin egiten zituzten akordioak; Osakidetza, berriz, banatzea adosten zutenen esku geratzen zen. EAJk ez zuen inoiz Osasun Saila utzi. Legegintzaldiz legegintzaldi, PSOE bazkide izanik 2016tik aurrera, eta lehenago PSOE bera PParekin gobernuan egon zenean 2009 eta 2012 artean. Bazkide desberdinak, opakutasun bera.

Inork ez zuen mahai gainean jarri funtsezko galdera: nora doa gure osasunaren dirua?

Historiako aurrekonturik handienaren trikimailua

Urtero, hiru probintzietako exekutiboak osasun aurrekontua lorpen gisa aurkezten du. «Historiako handiena», errepikatzen dute. Eta kopuru absolutuetan egia da: 2026an Osasun Sailak 5.300 milioi euro baino gehiago kudeatzen ditu.

Esaten ez dutena da hiru probintzietako Parlamentuan aurkeztutako datuek zer erakusten duten: osasun aurrekontuak aurrekontu osoan duen pisua %31tik behera jaitsi dela lehen aldiz 2008tik.

Trikimailua erraza da. Exekutiboaren aurrekontu osoa urtez urte handitzen den bitartean, osasunari dagokion zatia txikitzen doa proportzioan. Pastela handiagoa da, baina Osakidetzari proportzionalki zati txikiagoa ematen zaio.

Atzeko atetik joan zen dirua

Erantzuna Osasun Sailak hiru probintzietako Parlamentura bidalitako dokumentuetan dago. Ez dago interpretatu beharrik: eurek bakarrik hitz egiten dute.

2019 eta 2022 artean, Osakidetzako kontratu eta kontzertazioetan 220 milioi euro baino gehiago joan ziren EAJri lotutako kargu ohien eta pertsona ezagunen enpresa pribatuetara. Kopuru horretatik, 117,7 milioi Osasun Zerbitzu publikoko goi-kargu ohiek zuzendutako enpresetara joan ziren. Beste 42,3 milioi, exekutibo jeltzalearen bozeramaile ohi batek gidatutako erakunde batera. Eta beste 34,4 milioi, alderdiaren zuzendaritzako kide ohien esku zeuden merkataritza-enpresetara.

Horri gehitu behar zaio Osakidetzako anbulantzia zerbitzuaren enpresa esleipendunaren kasua; zuzendaritzan EAJko hautagai bat eta Osasun Sailaren goi-kargu ohi bat ditu. Kontratu publikoak bere horretan mantentzen zituen bitartean, langileei soldata-murrizketa gogorrak iragarri zizkien milioika euroko galerak argudiatuta.

Horrela funtzionatzen dute ate birakariek: gaur kargu publikoa zara, bihar zuk zeuk kudeatzen zenuen sistemarekin fakturatzen duen enpresaren buru. Eta guk faktura ordaintzen dugu jakin gabe.

Inork bozkatu ez duen pribatizazioa

Pazienteak eta zerbitzuak klinika pribatuetara bideratzeko gastua 2020ko 211 milioi eurotik 2024ko ia 300 milioira igo da. Ia %50 gehiago lau urtean. Bitartean, Osakidetzan egindako zuzeneko inbertsioa apenas hazi da. Langileen aurrekontua %0,9 igo zen 2025ean. Inbertsioena, are gutxiago.

Eredu honen logika ez da ulertzeko zaila. Sistema publikoan gutxi inbertitzen da. Itxaron-zerrendak handitzen dira. Eta zerrenda horiek justifikazio bihurtzen dira pazienteak —eta diru publikoa— sare pribatura bideratzeko. Ez da kudeaketa-istripu bat. Urtez urte errepikatutako hautu politiko bat da.

Hiru probintzietako gero eta pertsona gehiagok dute aseguru pribatua. Joera horrek ez du oparotasuna adierazten. Mesfidantza adierazten du. Hemen bizi garen gero eta gehiagok ez dugu espero Osakidetzak garaiz artatuko gaituenik, eta alternatiba bat bilatzen dugu gure poltsikotik ordainduta.

Osasun Sailak ezagutzea nahi ez duen datua

2025eko ekainean, parlamentuko galdera bati erantzunez, Osasun Sailak portada guztietan egon behar zukeen datu bat argitaratu zuen.

Urte horretan, 106 familia-medikuk amaitu zuten prestakuntza EAEan. Horietatik, soilik %37k —38 pertsonak— egiten dute lan Osakidetzako Lehen Mailako Arretan. %27 ospitaleetara joan ziren. Eta gainerakoak, heren bat baino gehiago, nondik norako ezezagunean daude: beste erkidego batzuk, sektore pribatua edo atzerria.

Arazoa ez da prestatutako mediku falta. Arazoa da lan-baldintzak hain txarrak direla, medikuek ihes egiten dutela egoitza amaitu bezain laster.

Exekutiboak konponbide gisa aurkeztu zuen «Gaztetze eta Fideltasun» programak berak nahi gabe baieztatzen du: ospitaleetan lan egiten duten medikuei soldata-osagarri bat eskaintzen die, baina Lehen Mailako Arretan ari direnek ez dute halakorik. Sistemak hobeto ordaintzen du ospitalera doana eta zigortu egiten du osasun-zentrora doana.

Joan ziren mediku horietako bakoitzak lau edo bost urteko prestakuntza ordezkatzen du, gure diruarekin ordaindua. Haiekin batera joan zen inbertsio bat.

Oinordetzan utzi digutena

Gaur egun, kardiologiako itxaron-zerrendek 3.500 paziente baino gehiago dituzte. Badira bi urte daramatzaten pertsonak berrikuspen baten zain. Kirurgia-zerrenda 2019ko 18.000 pertsonatik 2023ko 24.000tik gora igaro zen, gaur egungo grebak sei hilabete baino gehiagoko itxaronaldiak hamar aldiz biderkatu aurretik ere. Osakidetzak 55 espezialitatetan mediku-defizita aitortzen du eta profesionalak atzerrian bilatzen ari da.

Hauxe da konkistatu genuen eta inori baimenik eskatu gabe administratu ziguten sistemaren benetako egoera.

Osakidetza ez da hondatzen saihestezina delako. Hondatzen da urteetan erabaki zehatzak hartu direlako: publikoan gutxiago inbertitzea, pribatura gehiago bideratzea, sistema kudeatzen zutenek atzeko atetik irtetean onura ateratzea ahalbidetzea, eta sistema sostengatzen zuten profesionalen baldintzak ez zaintzea.

Eta hori guztia azaldu gabe egin zen. Esan gabe. Osakidetza lehen zen bezala izaten jarraitzen zuela sinesten jarraituko genuelako konfiantzarekin.

Jada ez da hala.

Hurrengo artikuluan: Madrilek benetan kontrolatzen duena, zergatik ez duen askatzen, eta zergatik hiru probintzietako exekutiboari ere ez zaion gehiegi interesatzen askatzea.