Oreka hauskorrean dagoen sistema, erabakiak eskatzen dituena

Puntu eta jarrai

Hitzaurrea

Artikulu honen helburua ez da erantzun itxiak ematea, baizik eta pentsio sistema publikoaren orainari eta etorkizunari buruzko beharrezko eztabaidan laguntzea. Hausnarketarako elementuak eskaini eta ezinbestekotzat jotzen ditugun eztabaidaguneak ireki nahi ditu. Inertziak zalantzan jarri eta parte-hartze aktiboagoa sustatzeko balio badu, bere helburua betetzat joko dugu.

Pentsio sistema publikoaren egiteko dauden gaiak

Espainiako Estatuaren pentsio sistema publikoa gardentasuna, zorroztasuna eta borondate politikoa eskatzen dituen etapa erabakigarrian dago. Egiturazko hainbat gai oraindik konpondu gabe daude, eta horiek etorkizuneko bideragarritasuna baldintzatzen dute, herritarren artean ziurgabetasuna sortuz. Horien artean nabarmentzekoak dira Gizarte Segurantzaren konprometitutako auditoria, gastu ez-propioen behin betiko bereizketa, Erantzukizun Fiskaleko Agintaritza Independentearen (AIReF) eginkizuna eta Gernikako Estatutuan jasotako eskumen ekonomikoen transferentzia.

Gauzatu gabeko auditoria: bost urteko atzerapena

21/2021 Legearen seigarren xedapen gehigarriak Gizarte Segurantzaren auditoria osoa egitea aurreikusten zuen —diru-sarreren zein gastuen ingurukoa— sei hilabeteko epean. Onartu zenetik bost urte igaro dira, eta auditoria hori oraindik ez da gauzatu.

Auditoria horrek pentsio sistema publikoaren finantza-egoeraren irudi zorrotza eskainiko luke, belaunaldien arteko elkartasunean oinarritutako banaketa-eredu gisa ulertuta. Informazio garden eta osoarekin bakarrik ebaluatu daiteke behar bezala sistemaren iraunkortasuna eta bermatu Konstituzioaren 50. artikuluak ezartzen duen pentsioen aldizkako eguneratzea.

Batez besteko KPIa: ondorio errealak dituen eztabaida teknikoa

Gaur egun pentsioen urteko errebalorizazioa abendutik azarora bitarteko urte arteko batez besteko KPIaren arabera egiten da. Metodo hori ez dator nahitaez bat abendutik abendura bitartean metatutako prezioen aldaketarekin.

Inflazio goranzko testuinguruetan, baliteke batez besteko KPIaren erabilerak ez islatzea eguneratze unean prezioek izan duten igoera erreala, eta horrek erosahalmenaren galera progresiboa ekar dezake. Ondorio praktikoak dituen gai teknikoa da, eta pentsioen nahikotasunari eta berme eraginkorrari buruzko eztabaida publikoan leku izan beharko luke.

Gastu ez-propioak: partzialki ebatzitako auzia

Sistemaren inguruko eztabaida nagusietako bat gastu ez-propioena izan da. Gizarte kotizazioek lehentasunez prestazio kotizatiboak finantzatu beharko lituzkete. Hala ere, urteetan zehar prestazio horiekin zuzeneko loturarik ez zuten partidak egotzi zitzaizkion Gizarte Segurantzari.

2019an gastu horiek urtean 22.000 milioi euro ingurukoak zirela kalkulatu zen. Besteak beste, prestazio ez-kotizatiboak, gutxieneko osagarriak, enplegu-politikak eta kudeaketa-gastu jakin batzuk sartzen ziren horien artean. Azken urteotan partida horien zati bat Estatuko Aurrekontu Orokorretara eramaten hasi bada ere, finantzaketa-iturrien behin betiko bereizketari buruzko eztabaidak irekita jarraitzen du.

AIReF eta ebaluazio-mekanismoak

Erantzukizun Fiskaleko Agintaritza Independenteak (AIReF) aldizkako txostenak egiteko ardura du, sistemaren iraunkortasuna eta azken erreformetan ezarritako mekanismoen betetzea ebaluatzeko.

Araudiak aurreikusten du pentsioen gastuak BPGarekiko atalase jakin batzuk gainditzen baditu, zuzenketa-mekanismoak aktibatu behar direla. Ez da muga automatiko bat, baizik eta egokitzapen-gomendioak ekar ditzakeen ebaluazio-sistema bat.

Aurreikuspenen arabera, 2026ko ekaina baino lehen txosten berri bat argitaratuko da. Haren edukia erabakigarria izango da etorkizuneko erreformen norabidea zehazteko eta finantza-iraunkortasunaren eta prestazioen nahikotasunaren arteko oreka baloratzeko.

Egungo egoera: bideragarria, baina erabaki politikoen mende

Pentsio sistema publikoa gaur egun bideragarritzat jotzen da, nahiz eta faktore demografiko eta ekonomikoek baldintzatu. 2025ean pentsioen hileko gastua, gutxi gorabehera, 13.750 milioi eurokoa da.

Erreferentzia politikoa Toledoko Ituna izaten jarraitzen du. Hala ere, ekonomiaren bilakaerak eta aurrekontu-erabakiek etorkizuneko neurrien irismena baldintzatuko dute.

Gernikako Estatutua: gauzatu gabeko transferentzia

Gizarte Segurantzaren araubide ekonomikoari dagokion eskumena Gernikako Estatutuaren 18. artikuluan jasota dago, eta oraindik ez da erabat gauzatu.

Ondorioa: gardentasuna, zorroztasuna eta konpromisoen betetzea

Hemen planteatutako gaiak ez dira bigarren mailakoak. Pentsio sistema publikoaren iraunkortasunean, nahikotasunean eta zilegitasunean eragiten dute. Beharrezkoa da:

• Gizarte Segurantzaren konprometitutako auditoria amaitzea.
• Finantzaketa-iturrien bereizketa osoa eta gardena bermatzea.
• Errebalorizazio-mekanismoaren ondorioak zorrotz ebaluatzea.
• AIReFen txostenak argitaratu eta modu irekian eztabaidatzea.
• Gernikako Estatutuan jasotako transferentziak gauzatzen aurrera egitea.

Gainera, Euskal Herritik aldarrikapen historiko bati eusten diogu: euskal pentsio sistema publikoaren garapena, gure lurralde-eremuan gizarte-babeseko politikak hurbiltasun eta erantzukizun handiagoz kudeatu ahal izateko.

Gardentasunetik, zorroztasun teknikotik eta hartutako konpromisoekiko errespetutik soilik bermatu ahal izango da egungo eta etorkizuneko belaunaldientzat nahikoa, iraunkorra eta sozialki bidezkoa izango den pentsio sistema publikoa.