Pentsioak ez dira gastua: ordaindu gabeko zorra dira

1. Atala

Zer da AIReF?

Erantzukizun Fiskaleko Agintaritza Independentea, AIReF izenez ezagutua, Espainiako Estatuko erakunde publiko bat da, 2013an sortua, administrazio publikoek aurrekontu-egonkortasuneko helburuak betetzen dituzten ebaluatzeko mandatuarekin. Instituzio guztien auditore independente gisa jarduten du: aurrekontuak aztertzen ditu, txostenak egiten ditu eta desbideratzeak antzematen dituenean ohartarazten du. Administrazioek publikoki erantzun behar dute haren gomendioak jarraitzen ez badituzte. Ez du zigortzeko ahalmenik, baina haren pisu instituzionala benetakoa da. Gaur egun Inés Olóndriz da haren presidentea.

📄 AIReFen jatorrizko txostena: Epe Ertaineko 2025-2028 Plan Fiskal eta Estrukturalaren jarraipena

2. Atala

AIReFek dioena — eta esaten ez duena

Joan den maiatzaren 14an AIReFek Estatuaren Epe Ertaineko Plan Fiskal eta Estrukturalari buruzko txosten berri bat argitaratu zuen. Komunikabideek alarmismoz titulatu zuten: “pentsioen gastu handia 2027an”. Baina txostena lasaitasunez irakurriz gero, errealitatea askoz ñabartuagoa da.

AIReFek deskribatzen duena sistemaren ohiko funtzionamendua da: pentsioak urtero urtarrilean aurreko urteko KPIaren arabera eguneratzen dira. 2026an inflazioa igotzen bada, pentsioak 2027an igoko dira. Ez da anomalia bat; sistema diseinatu zen mekanismo bera da. Aurreikusitako Gizarte Segurantzaren defizita moderatua eta egonkorra da, BPGaren %0,1 eta %0,2 artean 2030era arte. Gizarte-kotizazioek sendo jarraitzen dute. Ez dago inolako kolapsorik horizontean.

3. Atala

Zergatik “gastua” eta ez “inbertsioa”?

Txosten teknikoen hizkuntza onartu aurretik egin beharreko galdera bat dago: zergatik deitzen diegu gastu pentsioei?

“Gastu” hitzak kontsumitzen den zerbait iradokitzen du, pisatzen duena, kentzen duena. Pentsioak arazo gisa ikusten dituenaren hizkuntza da. Baina 40 edo 45 urtez kotizatu duen pertsona batek ez du Estatuaren dirulaguntza bat jasotzen. Bere lan-bizitza osoan nahitaez eman zuenaren zati bat berreskuratzen ari da, atzerapenarekin. Bere dirua da. Bere aurrezkia da. Gaur gozatzen dugun ekonomia eta gizartea eraiki zutenekin kolektiboki hartutako zor baten itzulera da.

Gainera, bada ahaztu behar ez den beste datu bat: pentsioetan ordaintzen denaren gutxi gorabehera %50 berehala itzultzen da diru-kutxa publikoetara BEZaren eta PFEZaren bidez. Hau da, “gastua” deiturikoaren erdia ez da benetan sistematik ateratzen; Estatura itzultzen da. Benetako kostua titularrek iradokitzen dutena baino askoz txikiagoa da.

Eta pentsioak ez dira desagertzen. Berehala bihurtzen dira benetako kontsumo: auzoko dendetako erosketak, alokairuaren ordainketa, zerbitzuak eta zaintza. Ekonomia egonkortzeko mekanismo indartsuenetako bat dira. Pentsioen dirua ez da lurruntzen: zirkulatu egiten du eta tokiko ekonomia sostengatzen du.

4. Atala

Begirada Ego Euskal Herritik

Ego Euskal Herria — Gipuzkoa, Bizkaia, Araba eta Nafarroa — ez da edozein lurralde eztabaida honetan. Kontzertu ekonomikoak eta Nafarroako hitzarmenak Estatuan beste inon existitzen ez den gaitasun fiskal eta kudeaketa-ahalmena ematen diete erakundeei. Zerga propioak biltzen dituzte, beren aurrekontuak kudeatzen dituzte eta beste toki batzuetan Madrilen esku soilik dauden erabakiak hartzeko benetako tartea dute.

Kotizaziopeko pentsioak Estatuak kudeatu eta ordaintzen ditu, hori hala da. Baina Ego Euskal Herriko erakundeek eskumenak dituzte pentsio horiek osatzeko nahikoak ez direnean. Ez da hipotesi bat, frogatutako errealitate bat baizik: Nafarroak dagoeneko urratsak eman ditu norabide horretan, nahiz eta oraindik nahikoa ez izan. Adibide horrek, ordea, ez du aitzakiarik onartzen. Nafarroak aurrera egin badu, nahiz eta partzialki izan, Gipuzkoak, Bizkaiak eta Arabak baliabide eta eskumen berak dituzte urrunago joateko. Galdera ez da jada teknikoa edo ekonomikoa: guztiz politikoa da. Ba al dago hori egiteko borondaterik ala ez?

5. Atala

Kalean dagoen errealitatea

Txosten teknikoek BPGaren hamarrenak aipatzen dituzten bitartean, Gipuzkoan, Bizkaian eta Araban gaizki bizi diren adineko pertsonak badaude. Ego Euskal Herriko bizi-kostua Estatuko altuenetako bat da eta etengabe hazten ari da. Oinarrizko produktuek — olioa, arrautzak, frutak edo barazkiak — %40tik gorako igoerak pilatu dituzte. Argindarra, gasa, etxebizitza eta mendekotasunarekin lotutako gastuak zeruetan daude.

Testuinguru horretan, Gipuzkoa, Bizkaia eta Arabako 145.142 pertsonak herri-ekimen legegile bat sinatu zuten pentsio baxuenak Lanbidearteko Gutxieneko Soldataraino osatzeko. Herritarren mobilizazio aparta izan zen, babes sindikal eta sozial handienarekin. PNVk, PSEk eta VOXek legebiltzarrean betoa jarri zioten, eztabaidatzeko aukerarik ere eman gabe.

Eta guzti honek aurpegi zehatz bat dauka. Pentsio baxuenak, batez ere, emakumeek jasotzen dituzte. Ez da kasualitatea: hamarkadetako lan-diskriminazioaren eta seme-alaben, adinekoen eta gaixoen zaintzari eskainitako denboraren ondorio zuzena da; lan hori ez zen inoiz nomina batean agertu, baina gizarte osoa sostengatu zuen. Ikusezina, ordaindu gabea eta kotizatu gabea izan den lan hori gizarteak emakumeekin duen zor historikoa da. Gipuzkoa, Bizkaia eta Arabako pentsioen genero-arrakala %30etik gorakoa da, eta inork ez dirudi ixteko presarik duenik.

Dauden laguntzak, hala nola DSBEa, ez dira soilik nahikoak ez izatea; gainera, bidegabekeria areagotzen dute. Emakumea bizikidetza-unitate batean integratzea laguntza jasotzeko baldintza gisa ezarriz, ekonomikoki beste pertsona batzuen menpe uzten dute, inoiz izan ez duen autonomia ukatuz. Desberdintasun historikoa zuzendu beharrean, betikotu egiten dute. Emakumea berezko unitate ekonomiko independente gisa aitortu beharrean, sistema berak betiko mendekotasunean harrapatuta mantentzen du, oraingoan zigilu instituzionalarekin.

6. Atala

Isiltasuna onartzen ez duen gizartea

AIReFen datuek ez dute gezurrik esaten, baina ez dute historia osoa kontatzen ere. BPGaren hamarren eta 2030era arteko proiekzioen atzean bizitza osoan lan egin duten pertsona errealak daude, hamarkadetan kotizatu dutenak, beren familiak eta komunitatea zaindu dituztenak, lan hori aitortu edo konpentsatu gabe. Ez dute mesederik eskatzen. Berena dena aldarrikatzen dute.

Ego Euskal Herriak baditu tresnak, baditu baliabideak eta baditu adibideak. Nafarroak erakutsi du aurrera egin daitekeela. Gipuzkoak, Bizkaiak eta Arabak ezin dute beste alde batera begira jarraitu 145.142 herritarrek beren sinadurarekin esaten dietenean honek ezin duela gehiago itxaron.

Pentsioak ez dira gastu bat. Zor kolektibo baten itzulera dira. Bizi-kalitatean egindako inbertsioa dira. Gizarte bat eraiki zutenekin nola jokatzen duen neurtzeko modua dira.

Galdera ez da baliabiderik dagoen ala ez. Galdera da ea borondaterik dagoen.