Tarajal ez da istripu bat

1. Atala

Prentsak kontatzen duena

Kontakizun ofiziala ezaguna dugu dagoeneko: Facebooken eta WhatsAppen zabaldutako gezurrezko mezuak, Estatu espainiarrak muga ireki zuela ziotenak; uztailaren 8ko Auzitegi Gorenaren epaia, «itzulketa beroen» aurka; trafikatzaile-sareek egoera baliatzea; Marokok kontrolak arintzea; PPk porrotaz hitz egitea; Voxek inbasioaz; eta eskuin muturrak Ceutarako bidaiak antolatzea, «krisia dokumentatzeko».

Hori guztia egia da. Eta hori guztia azala baino ez da. Azpian, prentsak ia ukitzen ez dituen gutxienez hiru geruza daude.

2. Atala

Lehen zergatia: bere erregeak bahitutako herrialdea

Maroko ez da herrialde pobrea. Maroko aberastasunaren banaketa lotsagarria duen herrialdea da.

Mohamed VI.ak 8.200 milioi dolarreko ondare pertsonala zuen aitortuta 2019an. Hamabi jauregi ditu, mila zerbitzari baino gehiago eta seiehun bat auto. Estatuko aurrekontu orokorrak urtean 250 milioi euro inguru bideratzen ditu Errege Etxearen mantentze-lanetara.

Garrantzitsuena ez dira bitxiak, egitura baizik. Erregeak Al Mada kontrolatzen du, herrialdeko finantza-talde handiena, eta bankan, aseguruetan, meatzaritzan, telekomunikazioetan eta energian parte-hartze estrategikoak ditu. Lehen ministroa, Aziz Akhannouch, herrialdeko bigarren gizonik aberatsena da, Afriquia hidrokarburoen erraldoiaren jabea. Horri, zuzen, «jauregiko kapitalismoa» deitzen zaio.

Bien bitartean, gazteen langabezia %35 ingurukoa da. Analfabetismoak, batez ere emakumeen eta landa-eremuetako biztanleen artean, egiturazko arazo izaten jarraitzen du. 2023ko iraileko lurrikarak agerian utzi zituen urik gabe, errepide egokirik gabe eta medikurik gabe zeuden eskualde osoak. Hori guztia 2030eko Munduko Txapelketa antolatuko duen herrialdean.

Tarajal zeharkatzen saiatu ziren pertsonak, gehien-gehienak, gazteak dira, eta ekuazioa ulertu dute: beren herrialdean ez dago etorkizunik beraientzat, ahalegin handiz lan egin arren.

3. Atala

Bigarren zergatia: majzén-a, monarkia absolutua eta Mendebaldeko Sahara

Euskal ikuspegitik, kooperatibismoan, auzoko sindikatuan eta aberastasunaren birbanaketari buruzko eztabaida publikoan hezitako ikuspegitik, ulergaitza egiten da Marokoko eredu politikoa. Erregea, aldi berean, estatuburua da, «Fededunen Agintaria» (erlijio-agintaritza gorena) eta herrialdeko enpresaburu nagusia. Ez dago botere politikoaren, erlijiosoaren eta ekonomikoaren arteko banaketarik. Jauregiaren inguruko aparatua, majzén-a, da, praktikan, gobernatzen duena. Omar Radi edo Souleimane Raïssouni bezalako kazetariek urteak daramatzate kartzelan, erreportaje deserosoak egiteagatik.

Eredu horrek kanpoan zutabe bat du, eta izendatu beharra dago: Mendebaldeko Sahara.

Marokok militarki okupatzen du Sahara 1975etik, Martxa Berdearen eta Francoren azken garaian hilzorian zegoen Estatu espainiarrak lurraldea lotsagarriro abandonatu ondoren. Harrezkero, Nazio Batuen Erakundeak Sahara deskolonizatzeko zain dagoen lurralde autonomo izendatu gabekotzat jotzen du. Saharar herria zatituta bizi da: okupatutako lurraldeetan, errepresio sistematikoaren pean, eta aktibista eta kazetariak kartzelan edo desagertuta; eta Aljeriako Tindufeko errefuxiatu-esparruetan, non berrogeita hamar urte baitaramatzate NBEk agindu eta inoiz deitu ez duen autodeterminazio-erreferendumaren zain.

2022ko martxoan, Pedro Sanchezen gobernuak hautsi egin zuen hamarkadetako neutraltasunarekin, eta Marokok Sahararako proposatutako autonomia-plana aitortu zuen. Kapitulazio hutsa izan zen: gutun bidez egin zen, parlamentuan eztabaidatu gabe, 2021eko krisiaren ondoren Rabati mesede egiteko. Aljeriak gasbidea itxi eta harremanak izoztu zituen. Eta horrela sartu gara egungo gurpil-zoroan: Estatu espainiarra Aljeriara hurbiltzen den bakoitzean, uztailaren 20an Sanchezek egin zuen bezala, Tarajaleko oldarraldia baino hamar egun lehenago apenas, Rabatek migrazioaren txorrota estutzen du.

Eta beste zerbait ere esan behar da: Al Madaren eta Akhannouch familiaren negozioak okupatutako Saharara ere zabaltzen dira. Dajlako «tomatearen megalopolia», Bucraako fosfatoak (EBk galderarik egin gabe erosten dituenak), Saharako uretako arrantza. Okupazioa ez da soilik militarra. Negozio-eredu bat ere bada, eta Europako enpresek ere parte hartzen dute bertan.

4. Atala

Hirugarren zergatia: jendea antolatu egiten da, eta horregatik ordaintzen du

Europan behin eta berriz entzuten den argudio eroso batek dio: «Marokon ez dago erresistentziarik, erregimenak ez duelako horretarako aukerarik ematen». Gezurra da. Eta iraina ere bada.

2016ko urrian, Mohcine Fikri arrain-saltzaile bat hil egin zen zabor-kamioi batek harrapatuta Alhucemaseko (Al Hoceima) hirian, poliziak konfiskatutako salgaiak berreskuratzen saiatzen ari zela. Hortik sortu zen Rifeko Hirak mugimendua, Nasser Zefzafi langabe batek gidatua. Haien aldarrikapenak ez ziren independentistak ezta iraultzaileak ere: onkologia-ospitale bat, unibertsitateak eta beren hiria desmilitarizatzea eskatzen zuten. Tamazight hizkuntzan, Rifeko amazigh herriaren hizkuntzan, eta modu baketsuan egiten zituzten aldarrikapenak.

Erregimenaren erantzuna: 20.000 polizia inguru eskualdera bidaltzea, 200 aktibista baino gehiago atxilotzea eta Nasser Zefzafi hogei urteko kartzela-zigorra ezartzea, «ordena publikoa urratzeagatik eta batasun nazionala mehatxatzeagatik». Gaur egun preso jarraitzen du, zortzi urte geroago. 2025eko irailean, haren aitaren hiletan, gazteak atxilotu zituzten Rifeko Errepublika historikoaren bandera (1921-1926) ateratzeagatik. Abd el-Krimek sortutako errepublika hura Espainiako eta Frantziako Estatuek arma kimikoak erabiliz zapaldu zuten.

Bakoitzak atera ditzala bere ondorioak. Periferikoa den eskualde bat, bere hizkuntza eta kultura propioak dituena. Hiriburutik datorren bazterketa ekonomikoa. Duintasuna eskatzen duen eta kriminalizatua den gizarte-mugimendu bat, «batasun nazionalaren aurkako atentatu» gisa aurkeztua. Sedizioagatik hogei urteko zigorrak dituzten liderrak. Debekatutako banderak. Hau ez dugu egunotan Estatuko prentsan irakurri. Bitxia da.

5. Atala

Hemen memoria ez da ezabatu

Frankismoaren pean, Hego Euskal Herriak berrogei urteko errepresio antolatua bizi izan zuen: fusilamenduak, kartzela, tortura, erbestea, euskararen debekua, ikurrinen debekua eta batzarren debekua. Eta, hala ere, ikastola klandestinoak egon ziren sukalde eta sotoetan, grebak Bandas de Echevarrian eta Standarden, langile-batzordeak, eta koadrilak debekatutako liburuak eskutik eskura pasatzen, kontrabandoa balira bezala. Jendea mugitu egin zen. Sufritu zuen, eta askotan hil egin zen. Belaunaldi haren zati batek bizirik jarraitzen du: astelehenetan pentsio duinen alde kalera ateratzen diren pentsiodunak, kasu askotan, garai hartako berberak dira.

Esperientzia hark bi gauza irakatsi zizkigun, eta gaur, Marokori begira, gogoratzeko betebeharra dugu.

Lehenengoa. Diktadura baten pean jendea antolatu egiten da. Ahalik eta zailtasun handienekin, prezio izugarri bat ordainduta, baina antolatu egiten da. Marokoarrak «menpeko» edo «prestakuntzarik gabeko» pertsonak direla dioen diskurtsoa Europak hirurogeiko hamarkadan antifrankistei buruz erabiltzen zuen berbera da. Gezurra zen orduan, gezurra da orain ere. Alde bakarra da garai hartan Europak euskal eta katalan errefuxiatuei Pariseko, Bruselako eta Stockholmeko ateak irekitzen zizkiela. Gaur egungo rifei eta sahararrei, berriz, Europak «itzulketa beroak» egiten dizkie eta Rabati ordaintzen dio haiek atxiki ditzan.

Bigarrena. Erregimen batek erreforma politikorako bide guztiak ixten dituenean, geratzen den irtenbide pertsonal bakarra alde egitea da. Geratzen direnak eta antolatzen direnak erori egiten dira. Erori nahi ez dutenek alde egiten dute. Mekanismo bera da Nadorreko gazte bat Tarajaleko kaian bizia arriskuan jartzera bultzatzen duena.

6. Atala

Europako konplizitatea

Europar Batasunak ehunka milioi euro ordaintzen dizkio urtero Marokori —«migrazioaren kudeaketari» dagokion atalean bakarrik, arrantza-akordioak, nekazaritza-akordioak eta muga-zergak kontuan hartu gabe— Ceutarako, Melillarako eta Kanarietarako fluxuak bere lurraldean geldiaraz ditzan.

Zirkulu guztiz errentagarria da hori diseinatu dutenentzat. Erregeak dirua jasotzen du bere herrialdeko biztanleria pobretua atxikitzeagatik. Europako gobernuek beren hautesleei muga seguruen ilusioa saltzen diete. Europako enpresek fosfato, tomate eta arrainetarako lehentasunezko sarbidea mantentzen dute, horietako asko okupatutako Saharatik ateratakoak. Hildakoen kopurua Ceutak kontatzen du.

7. Atala

Amaiera

Tarajaleko laurogeita zortziak Marokoko hondartza batetik atera ziren gau batean, eta haien buruan itsasoak pisu handiagoa zuen agian lehorrean zain zuten bizitzak baino. Bi mundu bereizten dituen kai-muturrean zehar igerian egin zuten, nahiz eta mundu horiek ekonomikoki elkarren artean lotuago egon diskurtso ofizial batek aitortu nahi duen baino.

Tarajaleko hildakoak, ordea, norbaiten erantzukizuna dira. Batzuena eta besteena. Izendatzea da, gutxienez, zor diegun zerbait.