Tiradera bateko paper bat eta itxaron ezin duen elkarrizketa bat

1. Atala

Tiraderako paper bat

Etxe askotan bada dagoeneko paper bat sinatuta, tiradera batean gordeta edo familia-medikuari emanda. Aurretiazko Borondateen Agiria deitzen diote, edo bizi-testamentua. Hiru edo lau orrialde dira, non idatziz utzi dugun zer nahi dugun, eta batez ere zer ez dugun nahi, iritsiko den une batean geure kabuz adierazteko gai ez bagara. Ez berpizteari atzera bueltarik ez dagoenean. Ez agonia luzatzea besterik egiten ez duten intubazioei. Ez ZIUn asteak emateari, kontzientzia mingarriko hiru egun baino ez lortzeko.

Agiri hori sinatu dugunok badakigu ozen esatea kostatzen den zerbait: adin batera iritsita, heriotza ideia abstraktu izateari uzten dio. Gertu ikusi dugu. Gurasoak, anai-arrebak eta lagunak lagundu ditugu azken uneetan. Ospitaleetako geletan zaindu dugu, medikuekin pasilloetan hitz egin dugu haiek ere zer esan ez zekitenean, eta etxera itzuli gara geure buruari galdetuz ea heriotza ona izan ote zen hura, ala ohituragatik luzatutako heriotza bat besterik ez.

2. Atala

Sinatzea ez da eutanasia, baina urrats bat da

Agiria sinatzea ez da eutanasia. Hasieratik argi esatea komeni da, oso ohikoa baita nahasmena. Aurretiazko borondateak duela hogei urte baino gehiago aitortutako eskubidea dira Espainiako Estatuan, eta egiten duten gauza bakarra da bermatzea, egunen batean hitz egin ezin badugu, norbaitek irakurriko duela erabakitzeko gai ginenean idatzita utzi genuena. Ez gehiago. Baina ezta gutxiago ere.

Hala ere, sinatzea urrats txiki bat da norabide garrantzitsu batean. Izan ere, paper hori betetzeko bizitza osoan saihestu izan ditugun gauzak pentsatzera eseri behar izan dugu. Zer da niretzat bizitzea merezi duen bizitza? Non dago nire muga? Nori uzten dizkiot erabakiak nik ezin baditut hartu? Eta hori guztia behin hausnartuta, zaila da hurrengo pausoa ez ematea: legea gure nahietara iristen ez denean zer gertatzen den galdetzea.

3. Atala

Kanpotik kontatzen digutena

Herbehereetan eutanasia duela hogei urte baino gehiago araututa dago. Berriki, herrialdeko Osasun Ministerioak agindutako ikerketa batek datu interesgarri bat erakutsi du: medikuaren laguntzarekin hiltzea eskatzen duten pertsonen kopurua etengabe hazi da, eta gaur egun herrialdeko heriotza guztien %6 baino gehiago dira. Eta hori ez da legea malguago bihurtu delako —ez da aldatu—, baizik eta gizarteak heriotzaz hitz egiteko modua aldatu delako. Naturaltasun handiagoz. Etxean. Medikuekin. Lagunekin.

Azterlan berak, ordea, ohartarazten du ezin dugun zerbait alde batera utzi: hazkunde horren zati batek osasun- eta zaintza-sistemaren gabeziekin izan dezake zerikusia. Badira hiltzea eskatzen duten pertsonak, ez bakarrik gaixorik daudelako, baita bakarrik sentitzen direlako, zama bihurtzeko beldur direlako edo behar lituzketen zainketa aringarriak aurkitzen ez dituztelako ere. Abisu hori serio hartu behar da. Baina ez da eutanasiaren aurkako argudio bat. Hobeto zaintzearen aldeko argudio bat da.

4. Atala

Espainiako legea: hasiera bat, ez amaiera bat

2021eko ekainean eutanasia arautzen duen legea onartu zen Espainiako Estatuan. Aurrerapauso bat izan zen —hala izan zen, eta aitortza merezi du—, baina bidean motz geratu zen. Legeak soilik jasotzen ditu «gaixotasun larri eta sendaezina» edo «pairamen larri, kroniko eta ezgaitzailea» duten kasuak. Kanpoan geratzen dira benetan existitzen diren egoerak, eta pertsona nagusi askori ez zaizkigunak zientzia-fikzioa iruditzen: oraindik idazteko gai zenean bere borondatea idatziz utzi zuenaren dementzia aurreratua; bere bizitzaren historia amaitutzat ematen duenaren bizi-nekea; edo diagnostiko batean kabitzen ez den baina goizero esnatzean berdin-berdin min ematen duen sufrimendua.

Kasu horiek eztabaida ireki eta konplexua dira, aurrez aurre begiratu beharreko benetako arriskuekin. Lasaitasunez hitz egitea merezi dute, ez leloen bidez amaitutzat ematea. Eta horrexetan trabatzen gara: ez dugu lortzen gai horiei buruz hitz egitea, alde batek besteari «heriotzaren kultura» edo «fanatismoa» leporatu gabe.

5. Atala

Eta Hego Euskal Herritik, zer?

Hego Euskal Herrian bizi den edonori galdera bat sortzen zaio gai honi buruz hausnartzen hasten denean: zergatik ezin ditugu gauzak hemen beste modu batera egin? Erantzun teknikoa hau da: eutanasia lege organiko baten bidez arautzen da, eta gainera Zigor Kodeari lotuta dago; eskumen horiek Konstituzioak Estatuari soilik esleitzen dizkio. Beste era batera esanda: Osakidetzak eta Osasunbideak gure osasun-sistema kudeatzen badute ere, ez EAEko Legebiltzarrak ez Nafarroako Parlamentuak ezin dituzte legeak aurreikusitako kasuak beren kabuz zabaldu, Estatuko legeriarekin talka egin gabe.

Horrek ez du esan nahi jarduteko tarterik ez dugunik. Eskatu dezakegu indarrean dagoen legea hemen berme guztiekin aplika dadila: bertara jotzen duenak ez dezala zentzua galtzeraino luzatzen diren epeekin topo egin, ez gaizki kudeatutako kontzientzia-eragozpenekin, ezta behar bezala prestatutako langileen faltarekin ere. Eta, batez ere, gure eskumenekoak diren arloak ondo egin ditzakegu: zainketa aringarriak, arreta soziosanitarioa eta bakarrik dauden adineko pertsonen laguntza. Inor ez dadin eutanasiaren atea jotzera iritsi, gainerako ate guztiak itxita aurkitu dituelako.

6. Atala

Gure esku dagoena

Eztabaida handi hori alde batera utzita, badaude pertsona bakoitzaren esku dauden gauza zehatzak. Aurretiazko Borondateen Agiria sinatzea, oraindik egin ez badugu —osasun-zentroan bertan edo notarioaren aurrean egin daiteke; ez du dirurik kostatzen, ezta denbora gehiegirik ere—. Etxean horri buruz hitz egitea seme-alabekin, bikotekidearekin edo guk hitz egin ezin dugun egunean gure izenean erabakiak hartu nahi ditugun pertsonekin. Eta heriotzari izena jartzeari beldurra galtzea, etxeko mahaian, kafe baten bueltan, bizitzako beste gai garrantzitsu guztiei buruz hitz egiten den bezala.

Izan ere, bada inertzia bat —medikoa, kulturala eta familiakoa—, bizitza luzatzea pertsona zaintzearekin nahasten duena, eta batzuetan azken hilabeteak inork aukeratu ez zuen kalbario tekniko bihurtzen dituena. Inertzia horren aurrean, paper bat sinatzea keinu txikia da, baina benetakoa. Ez da eutanasia. Gero hitz egin ezin dugunean ere entzunak izatea eskatzea baino ez da.

Gainerakoa —noraino iritsi behar duen norberaren heriotzari buruz erabakitzeko eskubideak— egiteke dugun elkarrizketa da. Ea gai garen oihu egin gabe izateko.

Asko dugu jokoan elkarrizketa hori nola egiten dugun. Eta, batez ere, asko dugu jokoan elkarrizketa hori egiten ez badugu.