Trena amaitzean, dronean joango gara.

Puntu eta jaarrai

Gainkostu, opakutasun eta lehentasun okerren kontaketa
Amaieratik has gaitezen: euskal Y-a prest dagoenean, egunen batean prest badago, ziurrenik dronean bidaiatuko dugu. Edo telegarraioa asmatuko dugu. Edo, besterik gabe, hainbeste zahartu gara zain, ez zaigula axola izango inora azkar iristea.
Baina batzuek ez dute itxaron. Batzuek kobratu dute.

Koadratzen ez duten zenbakiak (eta inoiz koadratu ez dutenak)
90eko hamarkadan, norbaitek mapa baten gainean lerro bat marraztu eta kostua kalkulatu zuen: 2.400 milioi euro inguru. Obrak 2006an hasi zirenean, 4.700 milioira igoa zen kopurua. Gaur, proiektua oraindik amaitu gabe dagoela, 9.000 milioiri buruz hitz egin dugu.
Jatorrizko aurrekontua halako lau. % 110eko gainkostua, ehunekoekin dotoreak izan nahi badugu.
Non dago dirua? Tunel konplexuetara, bai. Arau-aldaketei ere bai. Kontratuak garestitzen dituzten atzerapenei, noski. Baina, batez ere, ABEEen, azpikontraten eta fakturatzen duten, kobratzen duten eta administrazio-lainoan desagertzen diren enpresen nahaste bati. Inork ez du kontu osorik ematen. Inork ez du erantzukizunik bere gain hartzen. EAJk Lakuatik kudeatzen du, PSOEk edo PPk Madrildik, hauteskundeetako haizearen arabera, eta denen artean eraiki dute lurraldea egituratu baino kontu korronteak egituratzen dituen azpiegitura.

“Epeak: kamera moteleko distopia”
2017rako agindu zen. Gero 2023rako. Orain 2026az edo 2027az hitz egiten dute, “dena ondo badoa”. Hamar urteko atzerapena dugu jatorrizko datarekiko. Hamar urtez materialak garestitu ziren, kontratuak berriro negoziatu ziren eta norbaitek, bulegoen batean, koordinazio, gainbegiratze eta gainerako eufemismoen komisioak kobratzen jarraitu zuen.
Bitartean, Nafarroarekiko lotura erabaki gabe dago oraindik. Frantziako muga besteen egutegien mende dago, 2030etik aurrera. Euskal Y-a, gaur egun, promesa bat da, batez ere, inorekin konektatzen ez duena eta denetara berandu iritsiko dena.

Aurrekontuetan agertzen ez den kostua
2018ra arte, bederatzi langile hil ziren AHTren obretan. Etxera itzuliko ez diren bederatzi pertsona. Ordutik, isilik. Ez dago erregistro publiko eguneraturik.
No hay memorial. No hay ningún informe oficial que designe a cada uno de esos muertos, que explique qué falló, quién era el responsable de la seguridad, qué empresa cortó los gastos donde no hacía falta.
Bederatzi bizitza, gutxienez, tunelen azpian lurperatuak, makinek zapalduak, kontakizun ofizialetik ezabatuak. Hildakoez hitz egiteak prentsaurrekoak zailtzen dituelako. Hildakoei izena eta abizena jartzeak erantzuleak seinalatzera behartzen dituelako. Eta euskal Y-an, erantzukizuna hiru siglatan diluituta dago beti, lau administraziotan eta jarraitu ezin den azpikontratazio-kate batean.
Hau da trenaren giza kostua. Eta jasanezina da kostu ikusezina izatea.

Inork eskatu ez zuen trena
Batzuek trenean sinesten genuen. Benetako trenean. Auzoak eta herriak lotzen dituen aldirietan, hamabost minuturo. Egunero lanera joateko, haurrak eskolara eramateko eta autoaren mende ez egoteko erabiltzen ditugun trazadurak hobetzen. Oraindik dieselarekin funtzionatzen duten lineak elektrifikatzen. Zure bizitza ezinezko ordutegien arabera kalkulatzera behartzen ez zaituzten maiztasun duinetan.
Hori bai, inbertsioa litzateke herritarrentzat. Hori bai, lurraldeak egituratu eta errepideak arinduko lituzke. Horrek bai izango lukeela benetako eragina, berehalakoa, milaka pertsonaren bizitzan egunero.
Baina ez. Abiadura handiko trena aukeratu zen. Dagoeneko autobia, aireportua eta ohiko zerbitzua duten hiriburuak lotzen dituen trena. Trena exekutibo presatuentzat, turistentzat eta, batez ere, milaka milioi mugitzen dituzten kontratu handientzat pentsatua dago. Obra faraonikoa behar duen trena, tunel ezinezkoak, diseinu-geltokiak eta, jakina, hamarkadetako exekuzioa.
Nori interesatzen zaio benetan tren hau? Ez Eibarko bizilagunari, ia lehenago iristen baita Arronara trenaren zain baino. Ez aspalditik trenbide-loturarik ez duen barnealdeko herri batean bizi denari. Ez goizero errepide kolapsatu batean bizitza jokatzen duenari, garraio publikoan ez baitago beste aukerarik.
Eta abiadura handian 9.000 milioi gastatzeaz ari garen bitartean, inork ez du proposatzen Maltzagatik Gasteizera zihoan trena berreskuratzea. Hori bai zen konexio erabilgarria, egunerokoa, benetako jendearentzat. Baina funtzionatzen zuena birgaitzeak ez du loria ematen, ezta milioi askoko kontratuak ere.
AHT aurrekontu infinituak justifikatzen dituen azpiegitura handia da. Aldiriak “gastu arrunta” dira, ikusezina, irabazi gutxikoa. Eta hor dago gakoa: jendeak behar duen horretan inbertitzeak ez du titularrik edo milioi askoko kontraturik ematen. Hurbiltasunak hobetzea mantentzea da, kudeaketa serioa da, egunerokotasunean pentsatzea. Eta hori ez zaio interesatzen inaugurazioko argazkian pentsatzen ari denari.

Bitartean: eraikitzen ez dena
Ez omen dago dirurik. Pentsioen kasuan, ez dago. Osasun publikoarentzat ere ez. Osasun Sailaren aurrekontua guztizkoaren % 31tik behera jaitsi da 2026an, 2008tik lehen aldiz. Itxaron-zerrendak hazi egiten dira. Osasun-zentroak odolustu egiten dira. Lehen mailako arreta kolapsatu egiten da. Eta erantzuna beti bera da: kanpora ateratzea, azpikontratatzea, arlo pribatura bideratzea.
Adinekoen egoitzetan ere ez dago halakorik. Kudeaketa publikoa falta da, enpresa pribatuekiko itunak ugaritzen diren bitartean. Eta gure emakume zaharrak zaintzen dituzten langileek, gehienak emakumeak direlako, miseriazko soldatak kobratzen dituzte, kontratu prekarioekin eta lanaldi nekagarriekin. Pradalek eta bereek ezin hobeto erakusten dute esaera: “tonuak muga hartzen duenean, muga amaitu egiten da eta tonuak jarraitu egiten du”. Emakumeek agintaldiz agintaldi jarraitzen dute arlo publikoa pribatizatzen, zaintza prekarizatzen, uzten duten triskantzari begiratu gabe. Adinekoak duintasunez zaintzea, langileak baldintza duinetan kontratatzea, publikoa izan behar duena publikoki kudeatzea… horrek ez du hauteskunde-etekinik ematen, ezta etekin ekonomikorik ere.
Baina trenerako, beti dago. Beti dago beste partida bat, goranzko berrikuspen bat, aparteko kreditu bat. Gobernu berberek, EAJk eta PSOEk, osasungintzan murrizketak egiten eta pentsioak izozten dituzten PPrekin, milaka milioi aurkitzen dituzte hogei urte amaitu gabe daramatzan eta beste era batera bidaiatzen duen mundu batera zaharkituta iritsiko den azpiegitura baterako.
9.000 milioi horien zati batekin posible izango zen:

• Aldiriko maiztasunak bikoiztea Euskadi osoan.
• Egin gabe dauden linea guztiak elektrifikatzea.
• Trukagailu moderno eta irisgarriak eraikitzea.
• Garraio publikoko sare integratu, eraginkor eta merke bat sortzea.
• Itxaron-zerrendekin amaitzeko adina osasun-langile kontratatzea.
• Pentsio txikienak blindatzea hamarkada batez.
• Adinekoentzako egoitzen sare publiko bat sortzea, langile duinekin eta kontratu txukunekin.

Baina inbertsio horiek ez dute loriarik ematen. Ez da alfonbra gorriz hobetutako aldiriko linea bat inauguratuko. Ez da zinta mozten anbulatorioa ondo dabilela ospatzeko. Ez dago marmolezko plakarik pentsioak duinak direla gogoratzeko. Ez argazkirik zaintzaileekin, gehien axola duena zaintzeagatik bidezkoa dena kobratzen baitute.
Lehentasunak argi daude. Eta okertuta daude.

Galdera deserosoa
Norentzat da tren hau? Ez erresonantzia batengatik sei hilabete itxaroten duenarentzat. Ez berrogei urte kotizatu eta miseriazko pentsioa kobratzen duenarentzat. Ez tuneletako bederatzi hildakoentzat. Ez egunero lanera joan behar duenarentzat eta ez duenarentzat. Ez gure amak eta amonak soldata ezduinak dituzten egoitza pribatuetan zaintzen dituzten langileentzat.
Faseka fakturatzen duten eraikuntza-enpresentzat da. Lizitazio opakoak irabazten dituzten partzuergoentzat. Sektore publikoaren eta pribatuaren artean nahasten diren kudeatzaileentzat, nahastu gabe. Inbertsio publikoa negozio pribatu bihurtzen dutenentzat eta horri “garapena” deitzen diotenentzat.

Epilogoa
Euskal Y-a egunen batean amaituko da. Edo ez. Berdin dio. Ordurako ulertu dugu benetako abiadura handiko trena dela balaztarik, kontrolik eta geldialdi deserosorik gabeko diru publikoa kontu pribatuetara eramaten duena.
Batzuk iritsi dira helmugara.
Besteok nasan itxaroten jarraitzen dugu. Inoiz iristen ez den aldiriko trenaren nasa.
AHT proiektuaren jarraipen-txostenetan, Europako auditoretzetan, Eusko Jaurlaritzaren aurrekontu publikoetan eta 2025era arteko dokumentazioan oinarritutako datuak. Opakutasuna, zifra ofizialetan, batez ere laneko ezbehar-tasan eta esleipenen banakapenean, arazoaren zati bat da berez.