Zahartzea ez litzateke beste inoren negozio bihurtu behar

1. Atala

Dirua gurea da

Zahartzea, berez, prozesu gogorra da. Gorputza aldatu egiten da, autonomia murriztu egiten da, eta harremanen sarea estutu egiten da. Ez dago drama gehiago erantsi beharrik berez baduenari. Baina badago saihestu daitekeen eta borondatez aukeratua den beste duintasunik eza bat, prozesu hori are mingarriago bihurtzen duena: ahultasun horretatik negozioa egiten duenik egotea.

Gure diruarekin negozioa, Hego Euskal Herriko herritar bakoitzak urtero zergen bidez ekartzen duen diruarekin; Gipuzkoako, Bizkaiko eta Arabako Foru Aldundiek, eta Nafarroako Gobernuak ANADPren bidez —Pertsonen Autonomia eta Garapenerako Nafarroako Agentzia—, gure izenean kudeatzen duten diruarekin. Ez da estatu abstraktu batek ordaintzen dituela egoitzak: guk ordaintzen dugu. Eta hori argi izan behar dugu gai honi buruz hitz egiten dugunean.

Demografiari eta zaintzei buruzko Europako eztabaidak Alemanian aurkitu du bere adierazpenik eztabaidagarriena: seme-alabarik ez dutenentzako zerga bat, etorkizuneko kotizatzaileak sortzen ez duenak haiek zainduko dituztenen finantzaketan parte hartzen ez duelako logikarekin. Logika hotza da, eztabaidagarria, gizakiaren bizitza ekuazio aktuarial batera murrizten duena. Baina badu meritu bat: Hego Euskal Herrian ere eragiten digun galdera bat mahai gainean jartzen du. Biztanleriaren %24k dagoeneko 65 urte gaindituta, eta proportzio hori urtetik urtera hazten ari delarik, zer zaintza-eredu nahi dugu? Duguna, ala merezi duguna?

2. Atala

Lau lurralde, lau eredu, desberdintasun bera

Egungo sistemaren lehen anomalia zatiketa da. Euskal Autonomia Erkidegoan, Foru Aldundi bakoitzak bere lurraldeko gizarte-zerbitzuak kudeatzen ditu bere irizpide propioekin: sarbide-baremazio desberdinak, arreta-ratio desberdinak eta langileentzako baldintza desberdinak. Nafarroan, Foru Gobernuak hartzen du erantzukizun hori ANADPren bidez, eta Osasunbideak kudeatzen du osasun-arloa —bereizketa honek, ikusiko dugunez, arazoaren parte izaten jarraitzen du—. Horren ondorioz, mendekotasun-maila berdinarekin, lurralde desberdinetan baina elkarrengandik kilometro gutxira bizi diren bi pertsonek arreta nabarmen desberdina jaso dezakete. Ez haien beharrak desberdinak direlako, baizik eta eredua horrela eraikia delako.

Ez da ideia utopikoa: bere burua elkartasunezkotzat duen proiektu kolektibo batek eskatzen duen gutxieneko koherentzia da.

3. Atala

Gaixoak diren egoiliarrak: inork izendatzen ez duen inkoherentzia

Egungo ereduaren erdigunean izendatu beharreko tranpa semantiko bat dago. Zentroei egoitza deitzen zaie, baina bertan bizi direnak ez dira egoiliarrak inola ere. Plaza bat eskuratzeko, beharrezkoa da patologia bat egiaztatzea, administrazioak onartutako mendekotasun-gradu ziurtatua, funtzio-hondatze aitortua. Gaixo egon behar da. Ez zahartu, ez bakarrik, ez ahul: gaixo.

Eta hemen sortzen da erakundeetan inork erantzun nahi ez duen galdera: egoitza hauetan bizi direnak, ondorio guztietarako, gaixoak badira —etengabeko osasun-arretarekin, botikarekin, tratamenduekin—, zergatik ez daude osasun-sistemaren mende? Zergatik ez dituzte Osakidetzak EAEn, edo Osasunbideak Nafarroan, zentro hauek kudeatzen ospitaleak edo osasun-zentroak kudeatzen dituzten moduan?

4. Atala

Bermatutako negozioa: nork ordaintzen du marjinak jaistean?

Kontzertatutako egoitza-eredu pribatuak inbertitzailearentzat bereziki erakargarria egiten duen ezaugarri bat du: eskaria erakundeek bermatzen dute. Itxaron-zerrendak luzeak dira, beharra gero eta handiagoa da, eta azken ordaintzailea gu gara Foru Aldundien eta Nafarroako Gobernuaren bidez. Ez dago benetako enpresa-arriskurik. Eta arriskurik gabe, bidezkoa da galdetzea zerk justifikatzen duen irabazia.

Erantzuna marjinak estutzen direnean agertzen da. Energia-kostuak igotzen direnean, hitzarmen kolektiboa negoziatu behar denean, inflazioak presioa egiten duenean, enpresa pribatuak nonbaitetik murriztu behar du. Eta toki hori, ia beti, langile-ratioak eta elikaduraren kalitatea dira. Ez irabaziak. Ez dibidenduak. Ez zuzendaritzaren soldatak.

Gipuzkoako egoitzetako langileek hilabeteetan daramaten greba ez da laneko gorabehera huts bat, ezta sektoreko beste gatazka bat ere. Hautsitako eredu baten sintomarik adierazgarriena da. Emakumeak dira —sektore hau nagusiki emakumez osatua delako—, eta ratio duinak, beren osasuna suntsitzen ez dituzten baldintzak eta funtsezko lanbide baten aitortza eskatzen dituzte. Hilabeteetan greban egon eta konponbiderik ez izateak asko esaten du zaintzek erakundeetako agendan duten benetako lehentasunari buruz.

5. Atala

Konponbideen eskala: etxetik zaintza intentsiborako

Helburua argia da, gerontologian lan egiten dutenek eta adineko pertsonek eurek adierazi duten bezala: etxean zahartze, norberaren auzoan, norberaren historiaz eta loturez inguratuta. Ez da asmo erromantiko hutsa: behar bezala antolatuz gero, aukera gizatiarrena da eta, askotan, kostu publikoaren ikuspegitik eraginkorrena.

Hori posible egiteko, erabaki zehatzak hartu behar dira. Hego Euskal Herriko etxebizitzen zati handi batek, bereziki berrogeita hamarreko eta hirurogeiko hamarkaden artean eraikitako auzoetakoek, ez du igogailurik. Mugikortasun urria duen pertsona batek laugarren solairuan, igogailurik gabeko eraikin batean, ez du benetako aukerarik bere etxean zahartzen jarraitzeko: erakunde batean goiz sartzera kondenatuta dago. Igogailuetan, etxebizitzen egokitzapenetan eta oztopo arkitektonikoak ezabatzean inbertitzea ez da gastua: kostu askoz altuagoko baliabideetan sartzea saihestu edo atzeratzen duen inbertsioa da.

Bakarrik bizitzea jada posible ez denean, baina mendekotasuna larria ez denean, tutoretzapeko etxebizitzek balio handiko tarteko irtenbidea eskaintzen dute: gainbegiratutako autonomia, giza eskala, hiri-ehunean integrazioa eta benetako komunitate-bizitza. Ez korridore luze bat zenbakidun gelakin, baizik eta laguntzekin etxebizitza partekatua. Funtzionatzen duen eredua da, eta finantzaketa publikoarekin eta irabazi-asmorik gabeko kudeaketarekin zabaldu beharko litzateke.

Hortik harago, komunitate-zaintzek —auzoko eguneko zentroek, modu profesionalean koordinatutako auzo-sareek eta adinekoentzako etxebizitza kolaboratiboek— makroegoitzen alternatiba bat osatzen dute, giza eskala eskala ekonomikoaren gainetik jarriz. Eta mendekotasuna hain larria denean etengabeko osasun-arreta behar dela, galdera berera itzultzen gara: zergatik ez osasun-sistema publikoa?

6. Atala

Egin behar dugun elkarrizketa

Zahartzea gogorra da. Egia da, eta ez du apaingarririk behar. Baina alde handia dago duintasunez zahartzearen artean —ezagutzen zaituen eta babesten zaituen ingurune batean— eta plaza bakoitzeko kostuak optimizatzeko diseinatutako erakunde batean zahartzearen artean. Alde hori ez da saihestezina: erabaki politikoen, aukeratutako ereduen eta aurrekontu-lehentasunen ondorioa da. Eta, beraz, alda daiteke.

Hego Euskal Herrian behar duguna ez da kudeatzaile eta kontsultoreen arteko eztabaida teknikoa. Herritarren elkarrizketa zintzoa da, eufemismorik gabe, gu geurentzat eta guri aurretik etorri zirenei zer nahi dugun erabakitzeko. Premisa sinple batetik abiatu behar duen elkarrizketa: zaintzak finantzatzen dituen dirua gurea dela, eta eskubide osoa dugula esateko ez dadila irabazi pribatuak sortu, baizik eta ongizate kolektiboa. Zaintzen duten pertsonek baldintza duinak izatea. Zaindutakoak pertsona gisa tratatuak izatea, ez plaza gisa.

Erloju demografikoak ez du itxaroten. Baina guk ere ez genuke itxaron behar.