Zergatik bozkatzen dute beren buruaren aurka?

Eszena bera behin eta berriz errepikatzen da, doinu desberdinekin. Argentinan, hilabete amaierara ozta-ozta iristen diren pentsiodunek beren adarra mozten duen motozerra txalotzen dute. Frantzian, eliteen izurrite gisa aurkezten den buruzagia europar guztien diru publikoa bidegabe erabiltzeagatik zigortua izan da, eta, hala ere, langileen botoak gero eta gehiago jasotzen ditu. Hemen ere ez gaude salbu: betiko oinordekoak aurrera doaz, hain zuzen ere beren politikak gehien pairatuko dituzten auzoetan.

Horrelako hautesleak gutxiestea tentagarria da: «ez dakite zer egiten duten». Erantzun erosoa da. Eta, hain zuzen ere, galtzen ari garenon erantzuna da.

1Inork ez du kalkulagailuarekin bozkatzen

Izan ere, inork ez du kalkulagailuarekin bozkatzen. Garen horrekin bozkatzen dugu. Izendatzen gaituenari bozkatzen diogu, gure bizitzak garrantzia duen kontakizun bat eskaintzen digunari. Eta eskuinak, aitortu behar zaio, kontakizun biribila eskaintzen du: mundua oihana da, umiliatu egin zaituzte, ahaztu egin zaituzte, eta nik errudunak zigortuko ditut.

Seinalatzen dituzten errudunak faltsuak izatea —auzokide migratzailea, funtzionarioa, «politikariak»— eta benetako arduradunak seinalatzen duen hatzaren atzean ezkutuan geratzea, hori gutxienekoa da. Kontakizunak ez dio arrazoiari heltzen; zauriari heltzen dio. Eta zauria, ugari dago.

Horren aurrean, datuek ez dute eraginik. Frogatu dezakezu epaia, ondarea argitaratu, gezurra agerian utzi: kontakizuna bere egin duenak ez ditu zure datuak informazio gisa jasotzen; bereen aurkako erasotzat hartzen ditu.

Mekanismo horren gainean industria oso bat eraiki da. Gezurra ez da ustekabeko istripua: negozio bat da. Hedabideek, sare sozialek, pulpituetako predikariek eta sasikazetariek egunero beldurra eta haserrea ekoiztetik bizi dira —eta oso ondo bizi ere—.

2Eskola da gudu guztien ama

Hau ere ez da kasualitatea. Goikoei inoiz ez zaie interesatu behekoen seme-alabek ikastea. Irakurtzen duen, alderatzen duen eta galderak egiten dituen herritar hezia bezero txarra da gezurrentzat, eta hautesle txarra unean uneko salbatzailearentzat.

Horregatik, eskola publikoari jartzen zaion oztopo bakoitza, unibertsitate-tasa bakoitza eta ikasgela masifikatu bakoitza ez dira gaurko bidegabekeria hutsak: biharko inbertsio politikoa dira. Behar duten hauteslea ez da jaiotzen; belaunaldiz belaunaldi fabrikatzen da, ateak ixten. Ikastea berriro abizen jakin batzuk dituzten familien kontu bihurtzea erabakitzen duenak ez du kudeatzen bakarrik: etorkizuneko bere hautesleak hazten ari da.

Herri honek badaki zer kostatzen den eskola bat altxatzea. Badaki eskola publikoaren duintasunagatik, hamarkadetan irakasle askok ikasgela bakoitza abizen batek beste batek baino gehiago balio ez zuen toki bihurtu zutelako. Eta badaki ikastolen historiagatik ere: auzolanean eraiki ziren, kalez kale bildutako diruarekin eta familia langileek oparitutako ordu amaigabeekin, berezko hizkuntzak ez baitzuen tokirik inolako eskolatan. Ahalegin ikaragarri bi, helburu beretik sortuak: ikastea pribilegio ez izatea. Ondare bikoitz hori izan behar da gaur hezkuntzan egiten dena neurtzeko neurria. Eta gaur galdera deserosoa beste bat da.

Joan den ekainean bertan ikusi dugu, euskarako zeroen polemikarekin, unibertsitatera sartzeko probetan. Eta hiru lurraldeetako Gobernuaren erreakzioa eskuliburukoa izan zen: aztertzaileak seinalatzea. Unibertsitateari azalpenak eskatzea, epaimahaiengan arreta jartzea, zuzenketetan, berrikuspenetan… denean, funtsezkoan izan ezik. Izan ere, zuzentzaileak ez dira mailaren errudunak; maila hori hamarkadetan Gobernu berak kudeatu duen hezkuntza-sistemaren ondorioa da.

Ikasle bat bere ikastetxean bikainak lortuta azterketara iristen denean, eta kanpoko epaimahai batek errealitatea erakusten dionean, galdera ez da azterketan zer gertatu den, baizik eta ikasgelan zer gertatzen zen.

Zenbat ikastetxek daramatzate urteak euskara «Maria» irakasgai bat balitz bezala tratatzen —ikasi gabe gainditzen ziren ikasgai haiei horrela deitzen genien—, notak puzten, inork protesta egin ez dezan, hizkuntza irakasteko diru publikoa jasotzen duten bitartean benetan irakasten ez dutelarik? Zergatik eskatzen dizkio gobernuak kontuak suspenditzen duen epaimahaiari, eta ez gainditzen zuen ikastetxeari? Euskara «Maria» gisa tratatzen duen ikastetxe batek zerbait irakasten du, bai: euskarak ez duela axola. Eta ikasgai hori, hizkuntza bera ez bezala, lehenengoan ikasten da.

3Ispilu deserosoa

Eta orain, ispiluari begira. Zergatik ez dugu lortzen langileak defendatzen ditugula diogunok haiek ilusioz betetzea? Neurri batean, hamarkadetan arrazoia izatea nahikoa dela sinetsi dugulako. Datu zuzena emanez gero, jendeak zuzen bozkatuko zuela uste izan dugulako. Bitartean, aurkariak fundazioetan, hedabideetan eta hitzetan inbertitzen zuen. Guk kudeatu egiten dugu; haiek, berriz, istorioak kontatzen dituzte. Eta istorioek irabazten dute.

Neurri batean, halaber, jende gehiegik sentitzen duelako —eta ez beti arrazoirik gabe— ezkerrak bulegoetako hizkuntza batean hitz egiten duela, bere eguneroko bizitza izendatzen ez duen hizkuntza batean. Eta bete gabeko promesa bakoitzak, ustelkeria kasu bakoitzak, administrazio-kontseilu batean amaitzen duen buruzagi progresista ohi bakoitzak atea zabaltzen dio «denak berdinak dira» ideiari. Eta denak berdinak direnean, oihu gehien egiten duenak irabazten du.

4Gurea, hemen

Ez dago Washingtonera begiratu beharrik. Osakidetza guztion artean eraiki dugu, belaunaldiz belaunaldi, nominaz nomina. Gurea da. Bada, osasun pribatuarekin egiten den hitzarmen bakoitza, kanpora ateratzen den zerbitzu bakoitza eta ordaindu dezakeena aseguru pribatura bultzatzen duen itxaron-zerrenda bakoitza gauza bera dira, beste izen batekin: guztiona dena gutxi batzuen etekinerako erabiltzea. Kudeaketa modernoa deitzen diote.

Ate birakariak horren gorbatadun bertsioa dira: sektore bat arautzen duen kargu publikoa, gero sektore bereko enpresetan amaitzen duena. Guztion erabakia, gutxi batzuen zerbitzura.

Eta gure adinekoak, herri hau altxatu zutenak, beren azken urteak inbertsio-funtsen negozio bihurtutako egoitzetan amaitzen, pandemiak errukirik gabe erakutsi zuen bezala. Hori guztia hemen gertatzen da, kolore guztietakoak direla dioten gobernuekin, hiru lurraldeetan eta Nafarroan. Eta, bitartean, loa kentzeko moduko asimetria bat dago: badira muineraino ikertzen direnak, eta badira boterearen biografia osoak inoiz auzitegiko aulkia zapaldu ez dutenak. Galdetu beharko genioke geure buruari nondik datozen, eta nora begiratzen duten, zer ikertzen den eta zer ez erabakitzen dutenek.

5Hitzak berreskuratzea

Zer egin? Lehenik eta behin, hezkuntza hortzez eta haginez defendatu —hainbeste kostata eraikitako ondare bikoitz hori—, epe luzera balio duen txerto bakarra delako: irakurtzen duen belaunaldi baten aurrean ez dago gezur-zabaltzailerik bizirik irauterik.

Bigarrenik, hitzak berreskuratu. «Osasun-gastua» esan beharrean, guztion osasunaz hitz egin. «Kanporatzea» esan beharrean, guztion diruarekin ordaintzen duguna enpresa lagunei oparitzea dela esan. «Doikuntza» onartu beharrean, behekoentzako murrizketak direla esan. Izenei izena jartzen dienak eztabaida hasi aurretik irabazten du.

Izenburuak egiten duen galderak, ordea, tranpa dauka. Inork ez du bere buruaren aurka bozkatzen ergelkeriagatik. Harrotasuna, kidetasuna eta historiaren barruan toki bat eskaintzen dionari bozkatzen dio.

Eta hori berriro eskaintzen dugun egunean —egiazko istorio bat, non elkar zaintzea indarra den eta ez ahulezia—, paradoxa desegiten hasiko da.

Kapitolioa hartu zuten esku berak eskolak eraikitzeko gai izan litezke. Kontua da nork kontatzen dien istoriorik onena.

Gurea izan dadila berriro.